RUWANGE |----------------| ڕوانگه

هێندێک بیره‌وه‌ری سه‌لاحودینی موهته‌دی له‌ مه‌ڕ شه‌هید عەلیڕەزای نابدڵ

2012-01-31T22:40:00.013+01:00

هێندێک بیره‌وه‌ری سه‌لاحودینی موهته‌دی له‌ مه‌ڕ شه‌هید عەلیڕەزای نابدڵ
حه‌سه‌نی قازی

لە شێعری بەنێوبانگی " کوردستان" دا کە شەهیدی ئازەربایجانی عەلیڕەزا نابدل تێیدا بە خەڵک و تەبیعەتی کوردستانی هەڵ کوتووە لە جێیەک باسی "سەلاحەدین" دەکا و لە نێوەرۆکی شێعرەکە ڕا دەردەکەوێ جگە لە هێما بە " سەلاحەدینی ئەییوووبی " مەبەست لە سەلاحەدینێکی ئەم ڕۆژگارەشە.
من بە لە بەر چاو گرتنی ئەوەی دەمزانی نابدڵ لە سەرەتای ساڵانی ٤٠ی هەتاوی دا لە زانکۆی تاران لە دانیشکه‌ده‌ی حقووق خوێندوویە و لەو سەروبەندی دا کاک سەلاحودینی موهتەدی ش هەر له‌وێ خوێندکار بووە وای بۆدەچووم ئەو سەلاحەدینەی نابدڵ لە شێعرەکە دا باسی ده‌کا کاک سەلاحوددینی موهتەدی بێ، هەر بۆیە کاتێک بەڕێگای دوکتور فەیز نەژاد و کاک ئەنوەری سوڵتانی وەرگێڕانی دەقی "کوردستان" م بە قەڵەمی حەسەنی قزڵجی پێگەیشت و لە ٢٥ی مەی ٢٠١٠ لە 'ڕوانگە' دا بڵاوم کردەوە، نووسیم: "حەق وایە کاک سەلاحەدینی موهتەدی کە لەگەڵ نابدل لە بەشی حقووق لە زانکۆی تاران هاوپۆل بووە و لەم پارچە شێعرەدا نێوی هاتووە ئەگەر ئەم دێڕانە دەخوێنێتەوە، ئەزموونی دۆستایەتیی خۆی لەگەڵ ئەم ئینسانە گەورەیە و کەسایەتیی وی بۆ ئاگاداریی وەچەی ئێستا بگێڕێتەوە".
لە مانگی دێسامبری ساڵی ٢٠١١ برای خۆشەویست کاک ئەنوەری سوڵتانی ئاگاداری کردم سەفەر دەکا بۆ باشووری کوردستان و منیش داوام لێکرد ئەگەر چاوی بە بەڕیز سەلاحودینی موهتەدی کەوت داوخوازی لێ بکا بیرەوەرییەکانی لە مەڕ شەهید نابدڵ بگێڕێتەوە. لە دانیشتنێکی چەند سەعاتە لە نێوان کاک سەلاح، کاک ئەنوەر و کاک موحسینی قزڵجی ، بەڕێز سوڵتانی پرسیارەکانی من و خۆی لە گەڵ کاک سەلاح هێنابووە گۆڕێ و دواتر دەقەکەی بەو شێوەیە بۆ من نارد:

سەلاحوددینی موهتەدی و عەلی ڕەزا نابدڵ

ئێوارەی ڕۆژی ١٠/١٢/٢٠١١ لە سلێمانی چوومە خزمەت کاک سەلاحودینی موهتەدی. چاوپێکەوتنەکە دۆستێکی هاوبەش لەسەر داخوازی من و موافەقەی کاک سەلاح ڕێکی خست و من لەگەڵ ڕێزدار موحسین قزڵجیدا چوومە ماڵی کاک سەلاح.
چاوپێکەوتنەکە، دیدارێکی شەخسی و دۆستانە و نافەرمی بوو، ماوەی دوو سەعات و ٤٥ خولەکی خایاند و جگە لە هەواڵ و باس و خواسی شەخسی و پرسیاری تەندروستی و کەس وکار، زۆر و کەم هەموو ئەو ماوەیە گوێمان لە قسە و بیرەوەری کاک سەلاح گرت، یەکدوو ڕەخنەش لە نووسینەکانی من گیرا، کە لە شوێنی خۆیدا بوون و ئاماژەیەکیش بە ناوەرۆکی کتێبی نووسەرێکی دیکەش درا، کە لە گەڕانەوەدا بابەتەکەم بە نووسەری بەڕێز ڕاگەیاند.
پرسیارم لە کاک سەلاح کرد بۆچی کەم دەنووسێت، بۆ نموونە، لەسەر کاک سوارەی ئێلخانیزادە، کە وا هەیە ئەو باشترین کەس بێت بزانێت و بتوانێت ژیان و کارەکانی ناوبراو هەڵسەنگێنێت. گوتم ئێستاش دوای چەندەها ساڵ ئەو بابەتەی وا سەبارەت بە کاک سواره‌ لە 'مامۆستای کورد' دا بڵاوی کردەوە باشترین سەرچاوە بۆ ناسینی ئەوە. لە وەڵامدا کاک سەلاح گوتی ئەوە زۆر کۆنە و ئاگات لێ نییە لەم دواییەدا 'کاک محەممەدی بەهرەوەر' وتووێژی لەگەڵ کردووم و لەکتێبێکدا بڵاوی کردۆتەوە.١ لەدرێژەدا باسی سەرەتاکانی سەرهەڵدانی شێعری نوێ لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان و کۆمەڵی سێ کەسی خۆی، کاک سوارە و کاک فاتیح شێخولئیسلامی لە تارانی کرد و لە کارتێکەریی گۆرانی شاعیر لەسەرخۆیان دوا. کاک سەلاح، خۆی بە چیرۆک نووس و ڕەخنەگری شیعر ناودەبرد نەک شاعیر و گوتی جارێکیان کاک سوار پێی گوتم "ئەگەر ئێمە شیعر نەڵێین تۆ چی دەکەی؟"
پاشان پەیامی ڕێزدار حەسەنی قازیم سەبارەت بە نەمر 'عەلی ڕەزا نابدل' پێگەیاند و لە زمان ئەوەوە داوام لێکرد بابەتێک لەسەر نابدل و پەیوەندی لەگەڵ خۆی و بەگشتی گەلی کورد بنووسێت. کاک سەلاح دوای سڵاو و ڕێز بۆ کاک حەسەن، بە دوورودرێژی باسی پەیوەندی خۆی و کاک سوارەی لەگەڵ نابدل و 'سەمەدی بیهڕەنگی' کرد. لە کۆتاییدا کاتێ تکام لێکرد ئەو بابەتانە بنووسێت، گوتی "ئەوا من گوتم"؛ لەو قسەیە وا تێگەیشتم کە نەیەوێت یان کاتی نەبێت ڕاستەوخۆ ئەو بیرەوەرییانە بێنێتە سەر کاغەز بەڵام دژ بەوەش ناوەستێت کە بیرەوەرییەکانی لەم بارەیەوە بە کاک حەسەن ڕابگەیێنم، ئینجا کاک حەسەن خۆی بینووسێتەوە و ڕایبگەیێنێت. ئەوە تێگەیشتنی من بۆ لە "ئەوا من گوتم" ی کاک سەلاح، هیوادارم هەڵەم نەکردبێت. دیارە من قسەکانی کاک سەلاحم تۆمار نەکرد و نیاز لە سەردانەکەشم نە ووتووێژی فەرمی و تۆماری دەنگ بوو، نە هیچ شتێکی لەو چەشنە. بۆ سەردانێکی ساکار، دیدارێکی دۆستانە و گەیاندنی پەیامی کاک حەسەن چووبووم. جا ئێستا تاقە کارێک لە دەستم بێت ئەوە دەبێت کە هەرچییەک لە قسەکانی کاک سەلاحم لەبیر مابێت بیانهێنمە سەر کاغەز و بنێرم بۆ کاک حەسەن؛ ئیتر ئەو خۆی دەزانێ چی لێ دەکات.
بە بۆچوونی من ئەگەر کاک حەسەن بیەوێت ئەم بابەتە ڕابگەیێنێت، باشترین شێوەی کارەکە ئەوە دەبێت کە بە شێوەیەک ئەم یادداشتانەی من بنێرێت بۆ کاک سەلاح و داوای چاو پێداخشاندنەوەیانی لێ بکات، و لەئەنجامدا هەڵەی قەڵەمی من بگیرێت و ئەگەر بابەتێکی تەواوکەر هەبێت، کە بە دڵنیایی دەشبێت، لێیان زیاد بکرێت. ئەگەر ئەو کارە گونجاو نەبوو، بە باشی دەزانم نووسینەکەی من بنێررێت بۆ ڕێزدار موحسینی قزڵجی، کە لە دانیشتنەکەدا ئامادە بوو و وەک من گوێی لە قسەکانی کاک سەلاح گرتبوو بۆ ئەوەی کەم و کورتییەکانی تەواو بکات.

هەرچۆنێک بێت، ئەوەی خوارەوە هەموو ئەو خالانەیە کە لە قسەکانی کاک سەلاحم لەبیر ماوە:

"من نەمر 'عەلیڕەزا نابدل' م دەناسی و دۆستایەتیم لەگەڵیدا هەبوو، لەو شێعرەشدا کە بە تورکی بۆ کوردستانی گوتووە١ و ناوی 'سەلاحوددین' ی هێناوە٢، نیازی لە من بووە. کاک سوارەی ئێلخانی زادەی ئامۆزام دوای سێ ساڵ نەخۆشی و لەجێگەدا کەوتن، کاتێ هەستایەوە، چەند ساڵێک لەشاری تەورێز دەرسی خوێند.٣ لەو ماوەیەدا و دواتریش کاتێ کە لە زانکۆی حقووق لە تاران وەرگیرا، دۆستایەتی گەرم وگوڕی لەگەڵ عەلیڕەزا نابدل پێک هێنابوو. منیش کە لە هەمان زانکۆ دەرسم دەخوێند، لە ڕێگەی کاک سوارەوە نابدلم ناسی.
ئەودەم ئێمە ماڵمان لە تاران بوو و لەو ساڵەدا کە نابدل شێعرەکەی گوتبوو، من چووبووم بۆ باشووری کوردستان.٤ پاشان کە گەڕامەوە و چوومەوە سەر دەرس و خوێندنەکەم، پەیوەندێکی نزیکم لەگەڵ نابدل پەیداکرد. هەر لە ڕێگەی نابدلیشەوە بوو کە کاک سوارە و من بووینە ناسیاوی نەمر 'سەمەدی بیهڕەنگی'. ئەو ناسیاوییە، دوای ماوەیەک بوو بە دۆستایەتییەکی گەرم، ئینجا گەیشتە ڕادەی هاوبیری و هاوخەباتیی سیاسی. ئەوانی ئازەربایجانی و ئێمەی کورد لە خەباتی سیاسی دژ بە ڕژێمی شادا، خاڵی هاوبەشمان زۆر بوو و ئەو خاڵە هاوبەشانە، لێکی نزیک کردبووینەوە. لەگەڵ یەکتردا باسی خەباتی سیاسی دواڕۆژ و هەروەها ئەدەبیاتمان دەکرد و هاتوچۆی ماڵی یەکترمان هەبوو.٥ بڕیارمان دابوو ئەگەر ئەوان لە خەباتی سیاسی دژ بە ڕژیمدا تووشی تەنگژه هاتن ئێمە لەکوردستان داڵدەیان بدەین و ئەوانیش بە هەمان شێوە لە کاتی گیروگرفتی ئێمەدا، لە ئازەربایجان پارێزگاریمان لێ بکەن."

کاک سەلاح لەسەر بابەتی دۆستایەتی و هاوپشتی سیاسی خۆی و کاک سوارە لەگەڵ نابدل و بیهڕەنگی زیاتر دوا، بەڵام بەداخەوە هیچی دیکەم لەبیر نەماوە و وا بزانم ئاماژەی بە گیران و زیندانی بوونی خۆی یا نابدلی کرد کە بوو بە هۆی پچڕانی پەیوەندییەکانیان لەگەڵ یەکتر. بەڵام ئەوەی وا بە ڕاشکاوی چەندجار دەست نیشانی کرد ئەوە بوو کە لە شێعرە ئازەربایجانییەکەی نابدلدا ناوی ئەو هاتووە و نیاز لە 'سەلاحەدین' ی ناو شێعرەکە، لە ڕاستیدا هەر ئەو خۆیەتی. کاک سەلاح هەروەها گوتی "نابدل ئەودەم شێعرەکەی وەرگێڕابووە سەر زمانی فارسیش و من نوسخەیم هەبوو."
ئەنوەر سوڵتانی
٢٤/١٢/٢٠١١

١.لێرەدا وەبیری کاک سەلاحم هێنایەوە کە کاک سوارە دوای چاکبوونەوەی نەخۆشییەکەی و پێش چوونی بۆ تەورێز، لای کەم یەک دووساڵێک لە دەبیرستانی بۆکان دەرسی خوێند و من لە پۆلی ٧ دا ببووم بە هاوپۆلی. ئەوەم بە کاک سەلاح نەگوت بەڵام دەزانم کە کاک حەسەن ئەییووب زادە و چەندەها کەسی هاوتەمەنی کاک حەسەن وەک من، لە دەبیرستانی بۆکان هاوپۆلی کاک سوارە بوون.
٢.کاک سەلاح لە بڕگەی کۆنگرەی دووهەمی حزبی دیموکڕاتی کوردستاندا، لە باشووری کوردستان دەژیا و لە دووبەرەکی و ناکۆکی باڵەکانی ڕێبەرایەتی حزبدا، لە ناحەزانی نەمر عەبدوڵڵای ئیسحاقی بوو و لە کێشەی نێوان نەمر بارزانی و دەفتەری سیاسی پارتی دیموکڕاتدا، لە دەفتەری سیاسی نزیک بوو. پاشان بە هاوکاریی نەمر محەممەدی ئێلخانی زادە، حزبی ڕزگاریی بنیات نا، کە دوای ماوەیەک هەڵوەشایەوە.
٣.کاک سەلاح ئاماژەی بە ماڵێک کرد لە خیابانی ئوردیبەهیشتی ڕووبەڕووی زانستگەی تاران. وابزانم گوتی ماڵی کاک سوارە لەوێ بوو. بە گوێرەی قسەی کاک سەلاح، نابدل و سەمەد هەردوکیان هاتوچۆی ئەو ماڵەیان دەکرد.
٤.نابدل لە شیعرەکەدا ناوی 'هەژار' و 'سەلاحەدین' وەک دوو خەباتکاری ڕێبازی ئازادی لە کوردستان دەهێنێت، هەندێک کەس لایان وایە نیازی نابدل لە 'سەلاحەدین'، 'سەلاحەدینی ئەییووبی' یە بەڵام کەسێک کە هێڵی فیکریی نابدل بناسێت دەزانێ ناوبراو کەسێک نەبووە شانازی بە سەلاحەدینی ئەییووبییەوە بکات، ئەویش لەو ساڵانەی کار و خەباتی سیاسی بەرەی چەپ لە ئێراندا.
٥.کاک موحسین قزڵجی لێرەدا گوتی ئەوە هەمان ئەو شێعرەیە کە خاڵە حەسەنم (مامۆستا حەسەنی قزڵجی) وەریگێڕایە سەر زمانی کوردی و لە سەر ڕادیۆ 'پەیکی ئێران' خوێندیەوە

ئەمن بەو ووڵامەی کاک ئەنوەر تەواو ئۆغژنی دڵم نەکەوت و داوام لێکرد ئەگەر دەکرێ بە ڕێگای کاک موحسین دا ئەو بابەتەی نووسیویە بۆ کاک سەلاحوددینی بنێرێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بابه‌ته‌که‌ ڕوونتر بێ و ئاوام بۆ نووسی:
وێڕای سڵاو، زۆر سپاس بۆ ئەو ئاگادارییە، ئەمن پێم وایە ئەگەر ئەو یادداشتانە بۆ کاک موحسینی قزڵجی بنێری و داوای لێ بکەی نیشانی کاک سەلاحی بدا بۆ ئەوەی تەکمیلیان بکا زۆر باش دەبێ. ئەوەی گرینگە ئەوەیە زیاتر باسی نابدل بگێرێتەوە. بۆ نموونە لە شێعرەکەی نابدڵ را دەردەکەوێ ئەو سەفەری کوردستانی کردووە و تەبیعەت و چیای کوردستانی دیوە، داخودا کاک سەلاح هیچ ئاگای لەو سەفەرەی نابدل بۆ کوردستان هەیە یان نا ؟ لەو قسانەی کە بەڕێزت نووسیوته‌ ، کاک سەلاح هەر ئەوە دەگێرێتەوە کە ئەو سەلاحەدینەی نابدل لە شێعرەکە دا باسی کردووە مەبەست لە خۆیەتی ، کە دیارە پێشتریش ئەوە زانراوە.لە جیاتی تەحلیل ئەگەر دەکرێ حەول بدا ئەوە وەبیر خۆی بهێنێتەوە جاری یەکەم لە کوێ نابدلی دی ؟ باسی چییان کرد؟ ، چەند جاری چاو پێکەوت؟ داخودا شێعرەکە ئی پیش جووڵانەوەی چل و شەش چلو حەوتە یان دواتر ؟
ڕێزو حورمەت ، حەسەن
کاک ئەنوەر داوخوازەکەی منی جێ بە جێ کرد و بەخۆشییەوە دوای ماوەیەک ووڵامی نووسراوی کاک سەلاحودین بە ڕێگا و ماندووبوونی بەڕێز موحسینی قزڵجی بە دەستم گەیشت کە ئەوە لە خوارەوە وەکوو خۆی بڵاو دەکرێتەوە:

بۆ هەر تک دۆسته دێرینەکانم کاک ئەنوەری سوڵتانی و کاک حەسەنی قازی:

"سلامی چو بوی خوش آشنایی!"

له لایه ن هاوڕێی هاوئاوارەم کاک موحسینی قزڵجی یەوە نامەکەی کاک ئەنوەرم پێگەیشت و به هۆی ئه‌ویشه‌وه یادی یاری دوور وڵات و غەریبی شاران کاک حه‌سه‌نم لە لا گەشایەوە . سوپاس بۆ هەر سێکیان!
سەبارەت به دۆست و هاوبیر و هاوکەلاسی شه‌هیدم(عه‌لیڕه‌زا نابدل) پرسیارتان کرد بوو و ڕوونکردنەوەتان لێ خواستبووم .
من ئەوەی دەمزانی و لەو کاته کورته دا ده‌گونجا،له سەردان و دیداره گەرم و مێهرەبانانەکەی کاک ئەنوەر - له ماڵی خۆمان له سلێمانی - بۆم گێڕایه‌وه‌ و ئه‌ویش چه‌ندی له بیر مابوو، خاڵه سەره‌کییەکانی خستبوه ناو نامه‌که‌ی خۆی و له لەندەنەوە بۆی بەڕێ کردبووم که چاوێکی پێدا بخشێنمه‌وه‌ و کەموکورتییەکانی دەستنیشان بکەم و زێدەی بخەمە سەر.
پێش هەموو شتێک، نووسراوەکەی کاک ئەنوەر لە ژێر سەردێری " سه لاحوددینی موهته‌دی و عه‌لیڕه‌زا نابدل" ئەوەی کە پەیوەندی به هاتنی خۆی و دانیشتن و دیدار و نوێکردنەوەی دۆستایەتی و بڕێک گله و ڕەخنەی من نووسیویەتی،زۆر دۆستانه و راستگۆیانەیە و پێویستی به هیچ دەستلێدانێک نییه و تکا دەکەم هەر وەک خۆی دووپات و بڵاو بکرێته وه و ببێته پێشه‌کی بۆ ئەم نووسراوه ی من .

بەڵام سەبارەت به عەلیڕەزا نابدل و پرسیارەکان، من چەندەم زانیاری هەبێ و له بیرم مابێ بۆتانی دەنووسم:

الف-من و سواره هاوتەمەن و هاوبنەماڵە و ڕەفیقی خۆشەویستی دەورانی یاری و دڵداری و شێعر وئەدەب و سیاسەت و کوردایه تی بووین به درێژایی تەمەنی کورتی سواره . سوارە مێرمنداڵە بوو که نەخۆش کەوت و له پێ کەوت و سێ ساڵ له سەر جێ بوو . ئەو سێ ساڵه من له ته ورێز دەبیرستانم تەواو کرد و ئەوم له خوێندنا به جێ هێشت و چوومه زانکۆ له تاران ١٣٣٨ - ١٩٥٩

که سواره له نەخۆشی هەستاوە و هاته هەمان کۆلێجی حقووق ، من ساڵی سێهەم بووم .
هەر ئەو ساڵە له لایه‌ن " یەکیەتی خوێندکارانی کورد له زانستگاکانی ئێران"پێم سپێردرا (ساڵی ١٣٤١-١٩٦٢)
که بچم بۆ کوردستانی عێراق و ئاگاداری و زانیاری هەم له سەر شۆرش و هەم له سەر حیزبی دێمۆکراتی کوردستانی ئێران " که ئێمه یەکیەتی خوێندکاران تازه ساڵێک بوو پێی پەیوەست ببووین " بنێرمەوە بۆ یەکیەتی خوێندکاران و کۆمیتەی تارانی حیزبی دێمۆکرات - که خۆم له هەر دووکیاندا بەشدار بووم - چونکه خەبەری ئاڵۆزی و بێسەرە و بەرەیی هەر دووکیانمان پێگەیشتبوو ، نیگەرانی و خەفەت دایگرتبووین ، جگه لەوە هەموومان ئەو کات زۆر سەرەڕۆ و سوێر خەبەر بووین و هەواڵ و هەوای شۆرش وەباوی خستبووین ،وەباڵی خستبووین ! بڕیار درابوو که من له کوردستانی عیراقیشه وه بچم بۆ ئورووپا و بەشداری بکەم لەو
کۆمەڵەی سەرەتاسەری و کوردستانی خوێندکارانه که قەرار بوو له خوێندکارانی هەر چوار پارچەکە پێک بێت و ئێمه بەینێک بوو لەو بارەوە به نهێنی نامەمان لەگەڵ ئورووپا ئاڵوگۆڕ دەکرد.
من دڵم له کوردستان پێ هەڵنەدەقەندرا و نه چووم بۆ ئورووپا و بوومه پێشمەرگە و سێ سال له کوردستانی عێڕاق مامەوە . ئەوەش مێژوویەکی پڕ له هه وراز و نشێو و رووداوی تاڵ و شیرینه و من لێره ناچمه نێو ئەو باسه .
دوای سێ ساڵ که گەڕامەوە ئێران و چوومەوە کۆلێجی حقووق ، سواره سێ سال بوو لەوێ دەیخوێندو دیسان بووینه هاوکەلاس!
ب - لەو سێ ساڵه دا سواره لە گەڵ عەلیڕەزا نابدل ببوون به دوو ڕەفیقی زۆر سەمیمی و لە یەکتر نزیک . لەم سێ ساڵەی دۆستایەتییان سواره باسی شێعری هەژار و خەباتی منی بۆ عەلیڕەزا کرد بوو، هەر بۆیه کاتێک من گەڕامەوە بۆ زانکۆ ، لە گەڵ عەلیڕەزا وەکوو دوو رەفیقی قەدیم و دۆستی دێرین وابووین و عەلێڕەزا هەموو شتێکی له سەر ژیان و کار و خوێندن و خەباتی من دەزانی .بە تایبەت کە دوای گەڕانەوەم بۆ ئێران عەلیڕەزا - که ئیتر زۆربەی ڕۆژەکان پێکەوە بووین – دەیدیت و دەیزانی کە من تێهەڵچوومەوە و درێژه به خەبات و چالاکی نهێنی دەدەم و کورد کوتەنی " ته مبێ !" نەبووم و بەشێک له خەباتەکەش بە بەشداری و ئاگاداری خۆیەتی.
جا بۆیه خۆشەویستی و گیرۆدەیی ئەو بۆ من زۆر زیادی کردبوو ، خۆی کوتەنی ببووینه پیر و مورید !!
لەو کاتانه دا بوو که عەلیڕەزا شێعرێکی کوت به زمانی تورکی له ژێر ناوی " قزڵ وه‌زان" و ئەو چۆمه درێژه‌ی کردبووه وێنه و نموونەیەک بۆ پەیوەند و دۆستایەتی کورد و تورک و فارس کە له کوردستان و له کوێستانەکانی "چل چه‌مه‌ "وه سەرچاوە دەگرێ و بە ئازەربایجاندا تێدەپەڕێ و پێی دەڵێن "قزڵ ئوێزەن " و له شیمالی ئێران تێکەڵ به دەریای خەزەر دەبێ و ناوی دەبێتە " سفید رود ". هەر بۆیەش پێویسته ئەو سێ گەلە ده ست بدەنە دەستی یەکتر و پێکه وه هاو خەبات و هاو چارەنووس بن .
ئه و شێعرەشی پێشکەش به من کرد و به خەتی خۆی له سەری نووسی و دەسخەتەکەشی دا به من . له سەر داوای من هەر خۆی تەرجەمەی کرد به فارسی و ئەو پێشکەش کردنەی لە سەر دەقە فارسییەکەش نووسی ومن هەر دوو نوسخەکەم لە لا بوو.لە ساڵی 1347 (1968) که من له لایه‌ن ساواکه‌وه گیرام ، ئه‌و شێعر و دەسخەتە خۆشەویستەشم وەک زۆر نووسراوه و بەڵگەی بەنرخی دیکە لێ فەوتا .که وا بوو شێعرەکە
له ساڵی 1346 (1967) گوتراوه .

ج - عەلیڕەزا جگه له کۆلێجی حقووق که لەگەڵ ئێمە هاودەورە بوو ، کۆلێج یا ئەنستیتۆیەکی دیکەشی خوێندبوو ، که تەواوی کردبوو بەڕێ کرابوو بۆ سەربازی و زۆر به دەگمەن بۆی هەڵدەکەوت بێته سه ر کەلاس و ئەو کاتانەش که نەیدەتوانی ئاماده بێ ، ئێمەی خوێندکارانی کورد لەباتی ئەو جوابی حازر و غایبەکانمان بۆ ده داوه . زۆر بێزار بوو له تەعلیماتی سەربازی و شێعرێکی زۆر جوانی دانابوو بۆ پادگانەکەی خۆیان و ناوی نابوو (حماقتهای متوازن و متقاطع)، بەداخەوە من شێعرەکەم لە بەر نەماوە.
که له پادگان مەرەخەس دەبوو ، ماندوو مردوو چڵکن و ئارەقاوی ، دەهاتەوە بۆ ئەو ماڵەی خیابانی ئوردیبێهێشت بەرامبەری زانکۆی تاران که چەند خوێندکارێکی ڕەفیقی خۆمان گرتبوویان و ببوه ماڵ و مەکۆی گشت لایەکمان. وا بزانم ئەو ماڵە کاک فاتیح و کاک موسلیح [ شێخەلئیسلامی ] و کاک مەحموودی مەردووخ و چەند خوێندکارێکی سنەیی گرتبوویان، نازانم کاک ئەمیری حەسەنپوور لەگەڵ بوو یان نا ؟ له خۆی بپرسن ، کاک سواره ژن و ماڵی هەبوو،به جیا دەژیا بەڵام هات و چۆی دەکرد . عەلیڕەزا ڕۆژانه دوای خزمه ت و مەشقی سەربازی دەهاتەوە ئەو ماڵه، شیو و کوڵی دەکرد و خۆی دەشوشت و دەحەساوە و دەمە تەقەمان دەکرد.

د- عەلیڕەزا و سەمەدی بێهڕەنگی دۆست بوون ، لە تەورێز ڕۆژنامەیەک نازانم ناوەکەی پەیام بوو یا پەیمان بوو ، بەڵام دەزانم خاوەنەکەی پیرەمێردێک بوو پێیان دەگوت حاجی ئاغا . عەلیڕەزا و سەمەد و ڕەفیقەکانیان لە گەڵ حاجی ئاغا ڕێک کەوتبوون و هەموو جومعەیەک شێعر و مەقالەی بەنرخ و پێشکەوتنخوازانە و نوێخوازانەیان تێدا دەنووسی. [خاوه‌نی ئیمتیازی ئه‌و ڕۆژنامه‌یه‌ که‌ نێوی " مهد آزادی " بووه‌، ئه‌و سه‌روبه‌ندی که‌سێک بووه‌ به‌ ناوی ئیسماعیلی په‌یمان و ڕه‌نگه‌ ئه‌و حاجی ئاغایه‌ی کاک سه‌لاحوددین باسی ده‌کا هه‌ر ئه‌و که‌سه‌ بێ.ح.ق]
عەلیڕەزا شێعر و مەقالەکانی خۆی به ناوی "ئۆکتای"بڵاو دەکردەوە ، جار جارەش شێعری شۆڕشگێڕانەی دادەنا به تورکی و ناوی شاعیرێکی سەدەکانی پێشووی لێده نا .ئەو ڕۆژنامەیە دەگەیشتە دەستی ئێمە لە تاران و وام له بیره که ڕەفیقەکانی ئێمەش مەقالەیان بۆ دەنارد ( تکایه له کاک ئەمیر و کاک فاتیح بپرسن.)

[ تێبینی ح.ق. دوکتور ئەمیری حەسەنپوور لە ووتارێک دا بە نێوی:" عەلیڕەزا نابدل: ئازەربایجان و کوردستان دوێنێ و ئەمڕۆ. بە بۆنەی دیسان بڵاو کردنەوەی " آقای پان و احوالاتش" که‌ لە ٧ی ئاوریلی ٢٠١١ لە "ڕوانگە" دا بڵاو بووەوە دەنووسێ:
" نووسراوەی " ‌آقای پان" و " احوالاتش" بە ئاشکرا، لە ڕۆژنامەی مهد آزادی دا کە لە تەورێز دەردەچوو بڵاو کراوە. نێوەرۆکی ئەو ڕۆژنامەیە زیاتر دەنگوباس و ئاگاداریی ناوچەی تەورێز و ئازەربایجان بوو بەڵام، بە دەستپێشخەری دەستەیەک لە ڕووناکبیران – تێکۆشەرانی چەپی تەورێز لەوانە: سەمەدی بێهڕەنگی، بێهرووزی دێهقانی و عەلیڕەزای نابدڵ و پەسندی خاوەنی ڕۆژنامەکە، ژمارەکانی ڕۆژانی جومعەی ئەو ڕۆژنامەیە کە نێوی "آدینە"ی لێ نرابوو و تەرخان دەکرا بۆ باسی سیاسی و کولتووری و ڕووناکبیری. مهد آزادی – آدینە وەک زۆرێک لە بڵاوکراوەکانی ئەستانەکان لە هەموو ئێران بڵاو نەدەبووەوە. من لە نێوان ساڵانی ١٣٤٤-١٣٤٦ لە مەهاباد بووم و بۆ ماوەیەک لە دەبیرستان دەرسم دەگوتەوە، لە ڕێگای هاوکار و دۆستێکی ئازەربایجانییەوە کە لە گەڵ دەستەی سەمەد وبێهرووز و عەلیڕەزا پێوەندی هەبوو به‌ تێکۆشانی ئەوانم زانی و دوو یان سێ نووسراوەم سەبارەت بە فۆڵکڵۆری کوردی بە نێوی خواستەمەنی " میکاییل ئارامیان" بۆ آدینە نووسی.]

به هەوڵ و هیممەتی عەلیڕەزا من توانیم سەمەدی بێهڕەنگی بناسم و له نزیکەوە بیبینم . گومانم نییه له دیداری یەکەمدا سواره له گەڵ بوو ، بۆ دیدارەکانی دیکه زۆر دڵنیا نیم چونکه سواره هەمیشە له ئەدەب و سیاسەتدا که سەرەتایەکەمان دادەمەزراند، درێژه پێدان و له سەر ڕۆیشتنەکەی بۆ من بەجێ دەهێشت و خۆی له شتێکی نوێتر دەگەڕا !
دیدارەکانی ئێمه له ناو دانیشگا و زۆرتر له نزیک مەیدانی فوتباڵەکە و جارجارەش له سەکۆ و پلیکانەکانی نێوان کۆلێجی حقووق و باشگای دانیشگا بەڕێوە دەچوو .کارتی خوێندکاری ڕه‌فیقەکانی ئێمه بە سەمەد دەدرا بۆ هاتنه ژوورەوەی دانیشگا .من وام له بیره هاوڕێکەی دیکەیان بیهرووزی دێهقانی بوو که هەر ئەو کاتیش به‌ نیوه نهێنی دەژیا، زۆر کوڕێکی جیددی و ئەهلی عەمەل دیار بوو ، هەر یەکجاریش بەشداری کۆبوونەوەکانی ئێمەی کرد و له بیرمە قسەمان لەوە کرد ئەگەر ئەوان لە خەباتی سیاسی دژ به ڕێژیمدا تووشی تەنگژە هاتن له کوردستانی ئێران داڵدەیان بدەین یان بیاننێرین بۆ کوردستانی عێراق، ئەوانیش به هەمانشێوە له کاتی گیر و گرفتی ئێمه له ئازەربایجان بمانپاریزن .
له ووتووێژەکان دا له باسی هەیکەلی سیاسی و پێکهاتەی نەتەوەیی و جۆغرافیایی ئێران دەدواین و قسەمان له چارەنووسی گەلانی ئێران دەکرد و چاکم له بیره که هەر دوو لامان ساغ ببووینەوە که دیفاع له تێزی (کثیرالملله) بوونی ئێران بکەین.
له سەر ئەوەش کۆک بووین کە ئەدەبیاتی ئێمە بە زمانی تایبەتی ئەدیبانە دەبێ ڕەنگدانەوەی ئەو باوەڕە بێ و دەبێ شێوەیەکی نووسین هەڵبژێرین لە بەرهەمە ئەدەبییەکانماندا کە لە گەڵ گۆڕانکاری و نوێبوونەوەی سەردەم بگونجێ. 'ماسیە ڕەشە بچکۆڵەکە'ی سەمەد و 'خەوە بەردینە'ی سوارە نموونەی بەرز و بەرجەستەی ئەو باوەڕەن.ڕەنگە سێ یا چوار کۆبوونەوەمان کرد بێ، بەڵام ئەو کات من سەرم زۆر قاڵ بوو،چونکە ئەرکی پەیوەندی لە گەڵ بزووتنەوە شۆڕشگێڕییە چەکدارییەکەی ٤٦-٤٧ و دیداری بەردەوامی نهێنی لە گەڵ پێشمەرگە بە من سپێردرابوو.
ئێمەی خوێندکارانی کورد لەم قۆناغی دووهەمی چالاکییەکانمان که ساڵی ١٣٤٥ دیسان دەستمان پێکردبۆوه، کەوتبووینه ناو گێژاوێکی سەختی فیکری و سیاسییەوە و رێگای هات و نەهاتمان لە بەر بوو : ئایا هەر درێژه به خەباتی نهێنی و سیاسی بدەین یا لەگەڵ ئەو بزووتنەوە چەکدارییە تازەیەی کە بە تەواوی لەگەڵیان هاوباوەڕ و هاوخەبات بووین تێکەڵ بین و دیسان هێمن گوتەنی" ڕوو لە چیای ئەستەم کەین"؟ ئەو کات هەڵبژاردن و سەرەدەر کردن لەم پرسە سەخت و گرانە نەک هەر لە کوردستان بەڵکوو لە هەموو ئێران گەنجان و خوێندکاران و شۆڕشگێڕانی بە خۆیەوە خەریک کرد بوو. عەلیڕەزا منی هان دەدا بۆ ڕێگایەکی چەکداری و شۆڕشگێڕانە کە لە کوردستان دەست پێدەکات و هەموو ئێرانیش دەگرێتەوە.
شێعری " ئێوه کێن خێڵی درۆ" ی سواره ڕەنگدانەوەی ئەو ململانی و جەدەلە فیکری و سیاسییە بوو ، بەڵام شەهید کرانی یەک لە دوای یەکی سەرکردە و فەرماندەکانی بزووتنەوەکە و خێرا دوای ئەوەش گیرانی من و بڕێک لە ڕەفیقەکانم لە 'جەڵدیان' لە ساڵی ١٣٤٧ کۆتایی بەم دەورە لە خەباتی یەکیەتی خوێندکارانی کورد و مەسەلەی "بڕۆین یا نەڕۆین" هێنا.
لەم کەشمەکەشم و بگره و بەردە دا ، من و عەلیڕەزا دەست و دەنگمان لێک دابڕا ، هەر کام بە جیا بەڵام هەر دووکمان بە یەک ئاواتەوە کەوتینە ناو گەرداوی چارەنووسێکی خوێناوییەوە. ئاگام لە عەلیڕەزا نەما تا خەبەری مەرگە دڵتەزێن و سەربەرزانەکەییم پێگەیشت.
که چیرۆکی بریندار بوون و گیران و خۆ فڕێدانه خوار لە باڵەخانە بەرزەکەی دەزگای تەحقیق و پاشان دەست خستنە ناو برین و هەوڵی هەڵدڕینی وورگی خۆیم بیست تا بە زیندوویی نەکەوێتە دەست دۆژمن و دەنگۆکەش دەم بە دەم دەگەڕا و دەگێڕدرایەوە، من ئەو کوڕە کورتە باڵا چاویلکە لەچاوەم بیر کەوتەوە کە زیاتر لە شاعیرێکی هەست ناسکی ئارام و فەیلەسووفێکی مەند و مەزن دەچوو تا جەنگاوەرێکی پارتیزانی ناو شار.

ه – هەر ئەو کات که له کۆلێجی حقووقی زانکۆی تاران هەموومان پێکەوە بووین سواره بەڵێنی دابوو 'قزڵ وه‌زان'ە کەی عەلیڕەزا بکاته کوردی بەڵام پەلامارە بەرین و بەربڵاوەکەی ساڵی 1347 ساواک و گیرانی من و لە بەریەک ترازانی یەکیەتی خوێندکارانی کورد،منداڵدانی خەیاڵی جوان و زمانی پاراوی سوارەشی پووکاندەوە و نەک هەر ئەو کۆرپەیەی لەبەر برد، بەڵکوو نزیکەی ساڵێک دوای گیرانەکەی ئێمە ( کە لەو ماوەیە دا سوارە بڕێک لە شێعرە هەرە بەرزەکانی کوتووە، لە وانە "حەنجەرەی زەمان" و بە نهێنی بڵاوی کردۆتەوە) ئیتر وردە وردە بەرەو دوا، ناهومێدی و دەستەنگی و خەمی نان و ترس و تەنیایی باڵی بە سەر دا کێشا، نەزۆک بوو، نووزەی لێ بڕا!
شێعرەکەی عەلیڕەزا دوایە گۆیا لە لایەن کوردیزانی مەزن و شەهیدی ڕەنج بە خەسار مامۆستا حەسەنی قزڵجی یەوە کراوە بە کوردی و لە ڕادیۆی پەیکی ئێران خوێندراوەتەوە. هیوادارم کاک موحسینی خوشکەزای کە لە من زیاتری وەدوو کەوتووە و ئاگادارە باسەکەتان بۆ تەکمیل بکا.

و - له جوابی ئەو پرسیارەش کە ئایا عەلیڕەزا سەفەری کوردستانی کردووە یا هەر کوردستانی دیوە، ڕاستی قەتم لێ نەبیستبوو کە سەفەری کرد بێ و سەری کوردستانی دابێ و نەشمزانیوە بێجگەلە ئێمە لە گەڵ کوردی دیکە پەیوەندیی دۆستایەتی هەبووبێ، هەر چەند بە دووریشی نازانم، بەڵام هەموو زانیارییەکانی لە سەر کوردستان و تەبیعەتەکەی و خەباتی درێژخایەنی و لە سەر " هەژار و منیش" لە سوارە وەرگرتبوو ، شێعرەکەشی لە سەر ئەو زانیارییانە دانا بوو.
ئارەزووم ئەوەیە کە دوای ڕزگاری کە درەنگ یا زوو هەر دێت و ئێمە و نەسلی دوای ئێمەش لە سەر زۆڵە چەرم کردوومانە و بووینە قیری کەوای سپی و لە کۆڵی نابینەوە، کاتێک ئەو ڕۆژە هات، من و هاوتەمەنەکانی من و دۆستانی عەلیڕەزای نابدڵ زیندوو بووین یا مردوو، لە خۆشترین شوێن لە گەورەترین شاری کوردستان پەیکەرە و ناوی عەلیڕەزای شۆڕشگێڕی دۆستی کورد،بدرەوشێتەوە.

سه لا حوددینی موهته دی
١٣-١-٢٠١٢

کوردستان
اوکتای

بو داغلار اوجا باش
اوجا باش داغلارا قانلی چکمەلر
یول ‌آچا بیلمز
بو داغن جیرانی اوزگە اوچونن اوخونا گلمز
قولاری باغلانان اسیر بیر انسان
توتقون آخشاملار دا آغلاماز، گولمز

درەلر درین، ائلە درین کی
"هژار" درینلیکدە انسانلار بسلەییب
درەلردە آخان " قزل اوزەن"ی
سویی هم شیرین، هم دە آتشین
ائلە بیر سوکی، او بیزیم یوردومزە چاتاندا بئلە
هدیە گتیریر کئچدی ائلردەن اورەگ آتشین
دوشلر مشەلک، پالت مشلەر
آخشاملار اوخور، هر قوش مین دستان
بو لای لای سسیلە آستاجا آستاجا
اوخویە گئدیر، گوزەل کوردستان

بو داغلار قوجا باش، ائلری اوجا باش
هاممیە بیر دوست، بیزە بیر قارداش
ای یاخلان اودلار دا ، بیرلیکدە یانان، وفالی یولداش
دوشلر دن ینسک ، چکیلیب یایلب
قوم گوی زنبق تک ، دوزلر دە توتون
دوزلردە چاڵشیر اوغلانلار، قزلار گوندوزو بوتون

یایلاق دا اوبا، اوبا دا چوبان
چوبانن آغزندا اینجە بیر توتک
او سویلەییر ایگیتلر چکن غمی
ائلە بیر غم کی ، 'بیستون' داغندا
ایگیت 'فرهاد'ی بولاییر قانا
عصرینین گوزەلی، یوردونون چیچگی
‌آلاگویز ' شیرین'ی گتیرر جانا

بو داغلار اوجا باش
اوجا باش داغلارا،قانلی چکمەلر یول آچا بیلمز
بو داغدا گزرلر، ایری گویز اوغوللار
اورەگلریندە، درین بیر سئوگی
او سئوگی کی ' صلاح الدین "ن گونلون داغلدی
افسانەلر دە، انسانلار تکین،بئلن باغلادی
درەلر درین، سولار آتشین
دوزلر توتونلک، دوشلر مشەلک
آخشاملار قوشور هر قوش مین دستان
بورا کوردستان ، بورا کوردستان
خان ' قزل اوزەن' آخان گونەدک
اولدوزلار یرە باخان گونەدک
بول اولسون خلقینن اکدیگی بوستان
وار اولسون بیزیم قارداش کوردستان

کوردستان
عەلیڕەزای نابدل (ئۆختای)
وەرگێڕانی حەسەنی قزڵجی

هۆ، چ که‌ژ و کێوێکی به‌رز!
کام چه‌کمه‌ی خوێناوی ده‌توانێ به‌ ئه‌م چیا به‌رزانه‌دا سه‌رکه‌وێ!
کام ڕاوکه‌ری بێگانه‌ ده‌توانێ ئاسکه‌ شاره‌زاکانی ئه‌م ڕه‌وه‌زانه‌ به‌ دیل بگرێ!
ئێواره‌یه‌کی خه‌فه‌تاوی،
ئینسانێکی دیل به‌ ده‌ستی به‌ستراو،
نه‌ پێکه‌نینێکی به‌سه‌ر لێوه‌وه‌ و نه‌ گریانێک،
به‌ سام وێستاوه‌.
هۆ، چ شیو و دۆڵێکی قووڵ!
ئه‌وه‌نده‌ قووڵ که‌ ئینسانی به‌ قووڵایی “هەژار” خولقاندووه‌.
هۆ، چ شیوێک، هاژه‌ی قزڵ وه‌زان له‌ ده‌میدا شیرین و ئاگرینه‌،
به‌ چه‌شنێکی وا که‌ ده‌ڕژێته‌ خاکی ئێمه‌وه‌
وه‌ک قاسیدی دڵی ئاگرین خه‌ڵک ... [وشەیەک نابیسترێ]
نزار و لێڕه‌واری به‌ڕوو به‌ به‌رۆکی چیاکاندا هه‌ڵده‌کشێن.
ئێواران هه‌ر مه‌لێک هه‌زار ئاوازی ئه‌فسانه‌یی ده‌خوێنێ،
ئه‌و ئه‌فسانانه‌ی وه‌ک لایه‌لایه‌ی دایکێک وان که‌ به‌ هه‌وای ئه‌وانه‌،
کوردستانی جوان ورده‌ ورده‌ خه‌و دیباته‌وه‌.
ئه‌وسا که‌ ده‌ڕوانییه‌ پێده‌شتییه‌کان،
مه‌زرای سه‌وزی تووتن وه‌ک زه‌نبه‌ق ڕاخراو، چاوت ده‌لاوێننه‌وه‌.
به‌ درێژایی رۆژ کچان و کوڕان
به‌ پانایی ئه‌و ده‌شته‌دا ئاره‌ق ده‌ڕێژن.
ڕه‌شماڵان له‌ کوێستان،
شوان له‌ ده‌وار و بلوێر به‌ ده‌م شوانه‌وه‌،
ئاوازی خوێناوی لێ ده‌دا و به‌ په‌رۆشێکی ئه‌وه‌نده‌ گه‌وره‌،
که‌ فه‌رهادی قاره‌مانی له‌ باوه‌شی بێستووندا نوقمی خوێن کرد
و شیرین ئه‌و شۆخه‌ی ڕۆژگاری خۆی و خونچه‌ی وڵاته‌که‌ی له‌ گیانی خۆی وه‌ڕز کرد.
هۆ، چ که‌ژ و کێوێکی به‌رز!
کام چه‌کمه‌ی خوێناوی ده‌توانێ به‌ ناو ڕه‌وه‌زه‌کانیدا بڕوا!
کوڕانی چاوگه‌لاوێژ ڕاوکه‌ری ئه‌م ڕه‌وه‌زانه‌ن
و مه‌حه‌به‌تێکی ئه‌وه‌نده‌ قووڵیش له‌ دڵیاندا ده‌جووڵێ
که‌ داخ ده‌باته‌ دڵی” سه‌لاحه‌دینه‌وه‌”،
به‌ حیماسه‌ی ئه‌فسانه‌یی تووڕه‌ییه‌وه‌ که‌ دڵی دوژمن داده‌خورپێنێ.
هۆ، چ که‌ژ و کێوێکی چه‌قیو و داکوتراو!
چ خه‌ڵکێکی سه‌ربه‌رز!
دۆستی هه‌موان و برای ئێمه‌!
هاڤاڵ چه‌نده‌ به‌ ئه‌مه‌گی!
ئه‌مه‌گێکی ئه‌وه‌نده‌ مه‌زن وه‌کوو تاشه‌به‌رد له‌ناو بڵێسه‌ی ئاگردا.
چ شیو و دۆڵێکی قووڵ، چ ئاوێکی ئاگرین!
نزاره‌کان به‌ بناره‌کاندا ڕاکشاون،
تووتنه‌کان ده‌شتاییه‌کانیان داپۆشیوه‌.
ئێواران هه‌ر مه‌لێک هه‌زاران ئه‌فسانه‌ ده‌خوێنێ، هه‌زاران و هه‌زاران.
ئه‌مه‌یه‌ کوردستان، ئه‌مه‌یه‌ کوردستان!
تا ئه‌و وه‌خته‌ که‌ قزڵ وه‌زان ئاژینه‌ و خوڕه‌ی دێ
و ئه‌ستێره‌کان چاو له‌ زه‌وی دادەگرن،
به‌روبووی ڕه‌نجی شانی خه‌ڵکه‌که‌ت هه‌ر زۆر بێ!
کوردستانی برامان هه‌ر بژی!

نەمر سوارە ئێلخانیزادە و کاک سەلاحوددینی موهتەدی و چەند کەسی دیکە لە موهتەدییەکان. ئەم وێنەیە وێدەچێ ئی ئەو سەروبەندە بێ کە کاک سەلاحوددین باسی کردووە.

زانکۆی تاران، لە بەر " باشگای دانشگاە" ساڵی ١٣٤١ی هەتاوی.
لە ڕاستەوە: عەلیی حەسەنیانی، ئەمیری حەسەنپوور، ڕەحمانی شەریفزادە، محەمەدی فەڕشچی، مەحموودی
مەردووخی، سەلاحودینی موهتەدی ، ئەمیری قازی. ئەم وێنەیەی کاک سەلاح و ژمارەیەک لە خوێندکارانی کوردی زانکۆی تارانیش هەر ئی ئەو سەروبەندانە.

*تێبینی لەمەڕ وێنەکان: وێنەی شەهید عەلیڕەزای نابدڵ لە ئینترنێت، و ێنەی نەمر سوارەی ئێلخانی زادە و کاک سەلاحودینی موهتەدی بە سپاسەوە کاک ئازادی ئێلخانیزادە بۆ 'روانگە'ی ناردووە. وێنەی خوێندکارانی کورد لە زانکۆی تاران بە سپاسەوە لە ماڵی فەیس بووکی کاک هێدی وەرگیراوە کە ئەویش کاک ئاگرینی حەسەنیانی بۆی ناردووە

یادداشتەکانی مەنافی کەریمی وەزیری فەرهەنگی کۆماری کوردستان، بە بۆنەی تێوەرسووڕانەوەی ٦٦ ساڵ بە سەر ڕاگەیاندنی کۆماری کوردستان دا

2012-01-25T16:37:00.012+01:00

یادداشتەکانی میرزا مەنافی کەریمی
وەرگێڕان لە فارسییەوە: حەسەنی قازی

قازیی محەمەد لە سەروبەندی حکوومەتی کوردستان دا تەمەنی ٤٦ساڵ بوو و بەو توانایی زاتییەی کە هەیبوو جگە لە زمانی کوردی لە گەڵ زمانی ئینگلیسی،فەڕانسەیی،ڕووسی، فارسی و تورکی ش ئاشنایی هەبوو. بۆ فێر بوون و خوێندەواری لاوانی کورد هەستیارییەکی تایبەتی لە خۆیەوە نیشان دەدا و هەر بۆیەش بۆ ماوەی درێژ سەرۆکی ئیدارەی مەعاریفی شارستانی مەهاباد بوو. وێچوو بوو، لاواز و ڕەشتاڵە بوو، چاوی زەق و درەوشاوە بوو، ردێنێکی کورتی دەهێشتەوەو ئەوەش لە وەجاهەتی زیاد دەکرد. زۆر شەوان دوای سەعاتێک یان دوو سەعات لە دوای نیوەشەو دەیفەرموو مەناف ئەمشەو دەچمە سەردانی دەورو بەری شاری. لەوەی کە لە شاری دا ئارامی و هێمنی تەواو لە گۆڕێ دا بوو ڕازی و خۆشحاڵ بوو. قەت خۆی لە خەڵک و هاوکارەکانی جوێ نەدەکردەوە و لە میوانی و جێژنی تایبەتی ئەوان دا بەشداری دەکرد. هەڵسوکەوتی لە گەڵ خەڵک و بە تایبەتی لە گەڵ ئەندامانی حیزب وەک ڕەفیقێک وا بوو، قەت نێوی دوژمنانی نەدەهێنا سەر زمان و زۆر جوامێرانە لەگەڵیان دەبزووتەوە. لە دەبەرکردنی جلوبەرگ دا سادەیی ڕەچاو دەکرد، هەتا بڵێی لەسەرەخۆ و دەربەر بوو و لە هەمان کاتیش دا دڵسۆزی هەموان بوو. بەو خەسڵەتانەوە خەڵکی مەهاباد ئەویان وەک دووچاوی خۆیان خۆش دەویست و بۆیەش ناسناوی " بینایی" بوو.
لە هەلومەرجی تایبەتی ئەو زەمانی دا هێزە هاوپەیمانەکان بە مەبەستی گواستنەوەی کەلوپەلی شەڕ و دابین کردنی پێداویستییەکانی خۆیان ، باشووری ڕۆژئاوای ئێران و لەوانە دوو ئەستانی سنە و کرماشانیان داگیر کرد بوو و حکوومەتی نێوەندی ئێرانیش ئەو ناوچەیەی چۆل کرد بوو، بە لەبەرچاو گرتنی ئەو بار و دۆخە ، دیاری کردنی سنووری کوردستان زۆر دژوار بوو، لەگەڵ ئەوەشدا کوردەکان لە هەموو شارەکانی کوردستان پەرەیان دەدا بە چالاکی تەبلیغی و لە حەول و تێکۆشانەکانی خۆیان زیاد دەکرد و لەو شارانە دا سەرەڕای توانایی ماڵی زۆر کەم و زەمانی کورت توانیان خوێندنگە داییر بکەن و کتێب بۆ قوتابیان پەیدا کەن و هەر وەها تێبکۆشن بۆ سازکردنی کتێبخانەی گشتی و دەست پێداهێنان و دروستکردنەوەی ئەو شوێنە گشتییانەی لە ماوەی شەڕی دووەمی جیهانی دا ڕووخا بوون و لەو ڕووەوە هەنگاوی زۆر کاریگەر و بە کەلکیان هەڵێنایەوە.بە لەبەرچاوگرتنی هەبوونی هێزی دەوڵەتی لە هێندێک لە شارەکانی بەرباس ، بە تایبەتی لە ڕووی سیاسی و نێونەتەوەییەوە کە بەشێک لە ژێر نفووزی ئەمەریکا و ئینگلیستان وبەشێکیش لە ژێر دەستەڵاتی سۆڤییەتییەکان دا بوو ، دەرەتان زۆر کەم بوو و زەمینەی مەیدانی چالاکی لە هەموو لایەکەوە بەسنوور و بەرتەنگ بوو. سەردەشت، بانە، سنە و سەقز بە دەست هێزە دەوڵەتییەکانەوە بوون. لەگەڵ ئەوەشدا، پڕیشکی چالاکی تەبلیغاتی حیزب گەیشتە ئەوێش و کاردانەوەی زۆر جێی سرنجی لەو ناوچانە چ لە شار و چ لە لادێ دا هەبوو.

سەبارەت بە شانۆی دایکی نیشتمان لە ساڵی ١٣٢٤/١٩٤٥

هێشتا نازانم نووسه‌ری شانۆی دایکی نیشتمان چ که‌سێک یان که‌سانێک بوون. ئه‌و شته‌ی له‌و و له‌مم بیستووه‌ ئه‌وه‌یه‌‌ هێندێک له‌ جه‌وانانی مەهابادی له‌ دوای ڕووخان و تێک ته‌پینی حکوومه‌تی ڕه‌زا خان له‌ ساڵی 1320ی هه‌تاوی [ ئووتی ساڵی 1941ی زایینی] به‌ هه‌بوونی ئازادییه‌کی ڕێژه‌یی، جارو بار له‌ ده‌وری یه‌کتری کۆ ده‌بوونه‌وه‌ و به‌ زمانی کوردی ڕاهێنانیان له‌ سه‌ر شانۆی دایکی نیشتمان ده‌کرد و به‌ڕێوه‌یان ده‌برد.
دایکی نیشتمان به‌ شیوه‌یه‌کی دڵتاوێن له‌ کاتێک دا ده‌ست و پل و لاقی له‌ کۆت و زنجیر دابوو و نوشتابووه‌وه‌و هه‌ڵده‌لەرزی و تاقه‌تی ڕۆیشتنی نه‌بوو ده‌هاته‌ سه‌ر شانۆ و بینه‌ران به‌ دیتنی ئه‌و وه‌زعه‌ دڵتاوێنه‌ی دایکی نیشتمان خه‌م و په‌ژاره‌یه‌کی زۆر دایده‌گرتن و به‌ تایبه‌تی به‌ بیستنی هاواری دڵته‌زێنی منداڵه‌کانی، فرمێسک ده‌چاویان ده‌تزا و دیتنی ئه‌و شانۆ په‌ژاره‌نگێزه‌ شوێنێکی قووڵی ده‌کرده‌ سه‌ر هه‌ست و نه‌ستی بینه‌ران. ئه‌سڵی شانۆکه‌ له‌ ٥ به‌یت شێعری شاعیری بە نێوبانگی کورد عه‌بدولره‌حمانی شه‌ره‌فکه‌ندی ( هه‌ژار) ئیلهامی وه‌رگرتبوو:

جووجه‌ڵه‌ی نیشتمان *

ڕاوکه‌ری به‌دخوو، خوێن رێژی خوێن خۆر/ ئه‌تۆ بی و خودا ،به‌سیه زوڵم وزۆر
ئه‌مجارش بم ده‌ مۆڵه‌ت و مه‌ودا/ ڕۆڵه‌ی شیرینم له‌ شیرین خه‌ودا
له‌ ژێر باڵم دا ، ڕای مه‌په‌ڕێنه‌ /هێلانه‌که‌مان لێ مه‌ڕووخێنه‌
له‌ خوێنی خۆم دڵ، ئه‌ندێشێ ناکا/ به‌ڵام ده‌ترسم تیرت خه‌تا کا
نه‌درێ له‌ من ، وه‌ڕۆڵه‌م که‌وێ /جه‌رگه‌که‌م ببڕێ له‌ شیرین خه‌وێ
دندووکی شووشی، شووشه‌ی گیانمه‌/ خه‌ت و خاڵه‌که‌ی، خه‌تی گیانمه
تۆ باخه‌به‌ر نی له‌ ئێش و ده‌ردم /دڵ ده‌برژێنێ هه‌ناسه‌ی سه‌ردم
له‌ دایکت پرسه‌، پێت ده‌ڵێ حاڵم /ئینجا تام ده‌که‌ی ژیانی تاڵم
پێم خۆشه‌ بمرم نه‌ک جووجه‌ڵه‌که‌م /بڕه‌نجێ و بپسێ به‌ندی دڵه‌که‌م
هه‌ژار جووجه‌ڵه‌ی نیشتمان ئه‌تۆی/ وه‌های خۆش ده‌وێی به‌وه‌فابی بۆی‌

شاعیر ئاوا ده‌گێڕێته‌وه‌ که‌ مه‌لێک له‌ نێو لک و پۆپی دارێک دا هێلانه‌یه‌ک بۆ خۆی و جووجه‌ڵه‌کانی پێکه‌وه‌ ده‌نێ تا له‌و هێلانه‌یه‌ دا به‌ خه‌یاڵی ئاسووده‌ منداڵه‌کانی به‌خێو کا. جووجه‌ڵه‌کانی وورده‌ وورده‌ بازه‌ڵه‌ ده‌بن و وه‌جموجووڵ ده‌که‌ون و دایکیان به‌ ڕه‌نج و کوێره‌وه‌رییه‌کی زۆر دان و ئاوی ڕۆژانه‌یان بۆ په‌یدا ده‌کا و ئاگای لێیان ده‌بێ.
له‌ پڕ له‌ دووره‌وه‌ سێ ڕاوکه‌ری لێ په‌یدا ده‌بن هه‌ر یه‌که‌ی له‌ لایه‌که‌وه‌ به‌ره‌و هێلانه‌که‌ی دێن. دایک هه‌ست ده‌کا ڕاوکه‌ره‌کان زۆر بێ به‌زه‌ و دڵره‌قن و، ببێ و نه‌بێ ده‌یانه‌وێ ڕاویان که‌ن. ڕاوکه‌ره‌کان به‌ چاوی قوشقی ته‌ماشای ئه‌ملاولای خۆیان ده‌که‌ن تا ده‌گه‌نه‌ بن ئه‌و داره‌ی مه‌له‌که‌ و جووجه‌ڵه‌کانی هێلانه‌یان لێ داناوه‌. دایکه‌که‌ زۆر په‌شێوه‌ و له‌سوێی منداڵه‌کانی نازانێ چ بکا. یه‌کێک له‌ ڕاوکه‌ره‌کان خه‌ریکه‌ سێره‌یان لێ بگرێ. دایک به‌ هات و هاوار و پڕمه‌ی گریانه‌وه‌ به‌ سه‌ر ڕاوکه‌ره‌که‌ دا ده‌قیژێنێ : ئه‌ی ڕاوکه‌ری خوێن خۆر ده‌زانم به‌ ته‌مای ڕاوی ئێمه‌ هاتووی . ئێمه‌ بۆخۆمان له‌ سووچێکی ئه‌م لێڕه‌واره‌ هێلانه‌یه‌که‌مان پێکه‌وه‌ ناوه‌ لێمان مه‌ڕووخێنه‌، له‌ ژێر باڵم دا جووجه‌ڵه‌ نازداره‌کانم نوستوون ،له‌ خه‌ویان ڕامه‌په‌ڕێنه‌. ئێمه‌ ئه‌م هێلانه‌ پچکۆڵانه‌یه‌مان به‌خوێنی دڵ دروست کردووه‌ لێمان تێک مه‌ده‌.دندووکی شووشی جووجه‌ڵه‌کانم شووشه‌ی گیانمه‌، خه‌ت و خاڵی په‌ڕ و باڵیان نیشانه‌ی گیانمه‌. ئه‌من له‌ مه‌رگی خۆم ناترسێم ، به‌ڵام ترسم له‌وه‌یه‌ ئه‌و تیره‌ی تێن هه‌ڵده‌که‌ی سه‌ر بکا و وه‌به‌ر ڕۆله‌کانم که‌وێ، له‌ شیرن خه‌و ڕایان په‌ڕێنێ و به‌ندی جه‌رگ و دڵم بپسێنێ.

ئه‌وکه‌سه‌ی‌ ده‌وری دایکی نیشتمان ی ده‌گێڕا عه‌بدوڵای نه‌هری بوو که‌ له‌ ساڵی ١٣٦٠ی هه‌تاوی کۆچی دوایی کرد. ئه‌و له‌ جلوبه‌رگی دایک دا به‌ ده‌نگی خۆش و دڵنشینی خۆی به‌ ئاهه‌نگێکی خه‌فه‌تاوی ڕووه‌و ڕاوکه‌ره‌کان ئه‌و شێعرانه‌ی سه‌ره‌وه‌ی ده‌خوێنده‌وه‌ و ده‌گریا. عوبه‌یدیلای ئه‌یووبیان و سیرووسی حه‌بیبی ده‌وری منداڵه‌کانیان ده‌گێڕا و ئه‌و ده‌می هه‌ر دووکیان مێردمنداڵ و له‌ ته‌مه‌نی ١٣ – ١٤ ساڵی دابوون. سیرووسی حه‌بیبی لاوێکی وێچوو و به‌وه‌ج بوو و ده‌نگی زۆر خۆش بوو و کاری له‌ سه‌ر دڵی بیسته‌ر ده‌کرد . ئه‌و کراسێکی سپی ده‌به‌ر دابوو و چووبوو ده‌قالبی په‌پووله‌یه‌که‌وه‌،ده‌سته‌ باریک و شووشه‌کانی ڕووه‌و ئاسمان هه‌ڵده‌هێنا و یه‌ک له‌ شێعره‌ به‌ نێوبانگه‌کانی حاجی قادری کۆیی ده‌خوێنده‌وه‌ که‌‌ له‌ په‌سنی خودا دایه‌ .
ئه‌ی بێ نه‌زیر و هاوتا، هه‌ر تۆی که‌ به‌رقه‌راری / بێ دار و بێ دیاری، بێدار وپایه‌داری
به‌ زمانی منداڵانه‌ له‌ کاتێکدا کوڵی گریانی له‌ ئه‌وكی دا بوو له‌ خودا ده‌پاڕاوه‌ دایکی بپارێزێ و له‌ چنگ ڕاوکه‌رانی ڕزگار کا. ناڵه‌ و نزای مندالانه‌ی ئه‌وه‌نده‌ دڵتاوێن بوو ‌ دڵی هه‌موو بیسته‌رێکی ده‌خسته‌ ئۆف و ژانه‌وه.
له‌وحاڵه‌ دا بینه‌ران بێ ئه‌وه‌ی بتوانن پێشی خۆیان بگرن زۆڕ زۆڕ ده‌گریان. شانۆیه‌که‌ له‌ حه‌وشه‌ی ماڵێک پێشکێش ده‌کرا بۆ ئه‌وه‌ی ده‌رو دراوسێش لێی بێ به‌ش نه‌بن. ئه‌و ژن و کچانه‌ی شانۆکه‌یان له‌ پشت په‌نجه‌ران، له‌ سه‌ر دیواران و له‌ سه‌ر سه‌ربانانه‌وه ده‌دی ، نه‌یان ده‌توانی پێشی گریانی خۆیان بگرن و گۆڕ گوڕ فرمێسک له‌ چاویان ده‌هاته‌ خوارێ وهیچ بینه‌رێک نه‌بوو ئه‌و شانۆیه‌ کاری له‌ سه‌ر نه‌کا و به‌ دیتنی غه‌م داینه‌گرێ.له‌ شانۆکه‌ دا، دواجارمنداڵان بن پیلی دایکیان ده‌گرن و هه‌لیده‌ستێنێن و ماچی ده‌که‌ن و دڵی ده‌ده‌نه‌وه‌ تا ئه‌وه‌ی که‌ له‌ سایه‌ی پێکێشی و ووره‌ی ئه‌واندا، دایکی نیشتمان له‌ مردن و یه‌خسیری و له‌ چنگ ڕاوکه‌ره‌کان ڕزگاری ده‌بێ. ئه‌وشانۆیه‌ له‌ شاره‌کانی مەهاباد، نه‌غه‌ده‌، شنۆ و بۆکان پێشان درا و خه‌ڵک به‌ گه‌رمی پێشوازییان لێکرد.

لە ڕۆژی ٢٨ی بەفرانبار کە ٣ ڕۆژی مابوو بۆ دووی ڕێبەندانی ساڵی ١٣٢٤ی هەتاوی ژمارەیەکی زۆر لە دانیشتووانی شارەکانی کوردستان لە عەشێرەتەکان و تایفەی جۆر بە جۆر و دانیشتووانی لادێکان بە فەرسەنگان لە ڕێگای دوور و درێژەوە ، سەرەڕای سەرمای سەختی زستان بە هەست و کوڵێکی کە لە گێڕانەوە نایە هاتنە نێو شاری مەهاباد. ئەوینی نیشتمان ئەوهۆگرانەی ئەوەندە فرووسماو کرد بوو کە بۆ ئەوەی زووتر بگەنە شاری لاق و دەستیان تێکداڵا، هەر دەستە و تایفەیەک و هەر خێڵ و عەشێرەتێک بە ڕوی کراوە و گوڵ بەدەم لە کاتێک دا ئاڵایان بە دەستەوە بوو، هاوکات لە گەڵ دەنگی دەهۆڵ و زوڕنا لە پێشەوەی سوارە و پیادە هاتنی خۆیان بۆ نێو شاری بە هاواری هەر بژی و پایەدار بێ کورد و کوردستان ڕادەگەیاند. خەڵکی مەهابادیش بە بەروپیل هاتنەوەی گەرم و بانگهێشتنی ئەوان بۆ ماڵی خۆیان میواندارییان لێ کردن.
ئێستا ڕۆژی دووی ڕێبەندان گەیشتبوویە، لە گەڵ ئەوەشدا کە چەند ڕۆژ پێشتر بەفر باریبوو و هەوا لە بار نەبوو و ئاسمان تیرە و تنۆک بوو، ئەوی ڕۆژێ بە پێچەوانەی ڕۆژەکانی پێشتر هەوا ساف و دڵڕفێن بوو، تێشکی هەتاو دیمەنی کێو و دەشت و سارای ئەوەندەی دیکەش جوانتر کرد بوو. دەتگوت خۆڕسکیش هاو ڕێک لە گەڵ خەڵک هاتووە یارمەتییان بدا، خەیابانەکان و سەر دەرک و دەروازەی ئیدارە و ماڵی خەڵک بە ئاڵای کوردستان ڕازابوونەوە. لە هەموو کوێیەکی دەنگی گۆڕانی خۆشی خۆجێی دڵی هۆگرانی ئازادی دەلاواندەوە. لە سەعات ٨ی بەیانییەوە هەر دەهات و ژمارەی خەڵک زیادی دەکرد. لە لایەکی مەیدانی چوارچرا قوتابیانی کچ و کوڕ بە جلوبەرگی یەکپۆش ریزەیان بەستبوو و شاد و دەم بە پێکەنین بوون و سروودیان دەخوێندەوە. لە لایەگی دیکەش لە بەرانبەر سەکۆی ووتاردان،بە هەزاران کەس لە خەڵکی شار و لادێکانی موکریان بە جلوبەرگی جوان و ڕەنگاوڕەنگی کوردی ڕاوەستا بوون.
سەرۆک عەشیرەتەکانی کە لە ناوچەی جۆر بە جۆرەوە لەو میتینگە مەزنە دا بەشدارییان کردبوو بریتی بوون لە:
١-ماکۆ و ئاگری: ئاغایانی ئەمەرخانی جەلالی، شێخ حەسەن، شێخ کەی، حەسەنی دەلایی، حەبدوڵا میلان فەخری.
٢-سۆمای برادۆست و دەشتی مەرگەوەڕ:ئاغایان سەید عەبدوڵای گەیلانی زادە، ئەمەر خانی شەریفی، عیرفان شەریفی، تاهیر خانی سمکۆ، عەبباس فنک، قۆیتاس ئاغا، شێرۆ محەمەدی، حاجی وەتمانی عەبدی، حەسەن تێلۆ، تەمەر خان، موراد نوورکۆ، حەسەن هەنارە، زوبەید، عەزۆ، سەید سەعیدی فەهیم
٣-شنۆ:ئاغایان مووسا خانی زەرزا، قەرەنی ئاغای زەرزا، میرزا سەعید، قازیی محەمەدی خزری، کاک هەمزە.
٤-سندووس: ئاغایان ئەحمەدی کا خدر، قاسمی پیرۆتی، محەمەدئەمینی پیرۆتی
٥-لاجان: ئاغایان عەبدوڵای قادری، مامەندی پیرۆتی، حوسێنی محەمەدی، پیرۆتی ئەمیر عەشاییری، هەمزەی نەڵۆسی
٦-خانێ: ئاغایان حەمەدەمین ئاغا ، قەرەنی ئاغا
٧-میاندواو: ئاغای محەمەد حوسێنی سەیفی قازی
٨-بۆکان: ئاغایان عەبدولڕەحمانی شەڕەفکەندی، ڕەشیدی عەلی زادە
٩-عێلی مەنگوڕ: ئاغایان ئیبڕاهیمی ئەدهەم، مام حەسەنی ئافان، کاک سڵەمان، کاک هەمزە، محەمەدئەمین ئاغا، سەلیم ئوجا‌ق
١٠-عێلی هەرکی: ئاغایانی ڕەشید بەگ، بەگزادە، نووری بەگ، زێڕۆ بەگ
١١-عێلی گەورکی سەقز: ئاغایان محەمەد ئاغا ، ئیبڕاهیم ئاغا
١٢-عێلی گەورکی سەردەشت: ئاغای کاک ئەسەد ئاغا
١٣-عێلی دێبۆکریی شاروێرانی: ئاغایان جەعفەری کەریمی، قارەمانی محەمەدی
١٤-عێلی دێنۆکری بۆکانێ: ئاغایان ئێلخانیزادە، محەمەدی، عەزیزئاغای کولتەپە، ساداتی هیدایەتی ئاجیکەند
١٥-عێلی فەیزوڵابەگی بۆکان و سەقزی : ئاغایان محەمەدی فەیزوڵابەگی، عەلی خانی شێرزاد،ئەحمەد خانی فارووقی،عەبدوڵا خان، حەسەب خانی فەیزوڵابەگی
١٦-سەقز:ئاغایان عەلی خانی فاتیح، محەمەد خان، ئەحمەد خانی شەجیعی،شێخ سدیقی ئەسعەدی، ڕەسووڵ ئاغای مەحموودی، عەلی جەوانمەردی، محەمەد ڕەشید خانی قادر خانزادە.
١٧-عەشیرەتەکانی جوانڕۆ،هەورامان، بارزانی
١٨-مەشایخی کولیجە بە سەرۆکایەتی شیخ حەسەنی شەمسی بورهان
دوای قسەکانی قازیی محەمەد ئەم کەسانەی خوارەوە نوتقیان کرد و سەبارەت بە خەبات و پایەداری گەلی
کورد دوان و ئامادەیی خۆیان بۆ هەموو جۆرە فیداکارییەک ڕاگەیاند:
١-محەمەد حوسێنی سەیفی قازی
٢-مەلا حوسێنی مەجدی
٣-حاجی بابا شێخ
٤-عەبدولڕەحمان شەڕەفکەندی (هەژار)
٥-محەمەدئەمین شێخەلیسلامی (هێمن)
٦-سەید محەمەدی ئەییووبیان
٧-شێخ حەسەنی شەمسی بورهان
٨-ئەمەرخانی شکاک
٩-زێڕۆبەگ
١٠-محەمەدئەمینی موعینی
١١-سەید عەبدولعەزیزی گەیلانی زادە
١٢-ئیبراهیمە ئەدهەم مەنگوڕ
١٣-ئەحمەدی ئێلخانی زادە
١٤-محەمەدی قادری
١٥-محەمەدی نانەوا زادە
خانمەکان:
١٦-ویڵمەی سەییادیان
١٧-خەجیجی حەیدەری
لە کۆتایی ڕێو ڕەسمەکە دا قوتابییەکانی مەدرەسەکانی کوردستان، گەلاوێژ و سەعادەت سروودی نەتەوەی و نیشتمانییان پێشکێش کرد.

شه‌رحی حاڵی کورتی هه‌ر کام له‌ وه‌زیره‌کانی حکوومه‌تی جمهووری کوردستان و ئه‌و پله‌ و پایانه‌ی هه‌یانبوو ئاوایه‌:
1. سه‌دری هه‌یئه‌ت ڕه‌ئیسه‌ ( سه‌رۆکوه‌زیر) ئاغای حاجی بابه‌ شێخ، خه‌ڵکی شاری بۆکان بوو، له‌ کاتی ڕاگه‌یاندنی کۆماری کوردستان دا ته‌مه‌نی ٦٨ ساڵ بوو . به‌ڕێزیان له‌ بنه‌ماڵه‌ی سه‌یده‌کانی زه‌مبیل بوو و له‌ کارو باری شه‌رعی دا زۆر زانا و کارامه‌ بوو . له‌ هه‌ستان و دانیشتنی گشتی دا له‌ گه‌ڵ خه‌ڵک باش ده‌جووڵاوه‌.ئه‌ندامی ژ.ک نه‌بوو، له‌ ساڵی ١٣٢٤ له‌ گه‌ڵ بزووتنه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌یی حیزبی دێمۆکرات که‌وت و له‌ ساڵی ١٣٣٣ی هه‌تاوی له‌ دێی تورجان وه‌فاتی کرد.

2- محه‌مه‌د حوسێنی سه‌یفی قازی وه‌زیری جه‌نگ، ئامۆزای خودالێخۆشبوو قازی محه‌مه‌د پیاوێکی هه‌تا بڵێی به‌ خۆوه‌ بوو. له‌ یه‌كێک له‌ دێیه‌کانی نزیک میاندواو داده‌نیشت . دڵخوازانه‌ ببوو به‌ ئه‌ندامی ژ.ک . فه‌رمانده‌یی ئه‌رته‌شی نه‌ته‌وه‌یی کوردستانی به‌ ئه‌ستۆوه‌ بوو.به‌ڕێزیان که‌سێکی زۆرگەرموگوڕ بوو و بوێری و ئازایی له‌ باوکی سه‌یفولقوزات شاعیری شۆڕشگێڕی کورد بۆ به‌ میرات به‌ جێ مابوو.

3- مه‌نافی که‌ریمی ٢٥ ساڵان له‌ ئه‌ندامانی ژ.ک، یاریده‌دانی قازیی محه‌مه‌دی له‌ کاروباره‌کانی له‌ مه‌ڕ کۆمیته‌کانی حیزبی به‌ ئه‌ستۆوه‌ بوو.

4- محه‌مه‌دئه‌مینی موعینی وه‌زیری کیشوه‌ر نزیکییه‌کی زۆری له‌گه‌ڵ بازرگانانی شووره‌وی له‌ ته‌ورێز هه‌بوو و جێی باوه‌ڕی و دڵنیایی ئه‌وان بوو.

5. سه‌ید محه‌مه‌دی ئه‌یووبیانی مه‌رکه‌زی ( ته‌ها زاده‌) وه‌زیری بێهداری لاوێکی سی ساڵه‌ بوو و بۆ خۆی خۆی پێگه‌یاندبوو و له‌ ئه‌ندامانی له‌ مێژینه‌ی کۆمه‌ڵه‌ی ژ.ک بوو.

6- عه‌بدولره‌حمانی ئێلخانیزاده‌ (موهته‌دی) وه‌زیری کاروباری ده‌ره‌وه‌ له‌ خاوه‌نموڵکانی به‌ ده‌سته‌ڵاتی شاری بۆکان ، خوێندنی ئایینی زۆر باشی هه‌بوو یه‌کێک له‌ ئه‌ندامانی هه‌ڵکه‌وتووی ژ.ک بوو ، ته‌مه‌نی نزیک ٣٥ ساڵ ده‌بوو و له‌پێناو ژ.ک دا چه‌رمه‌سه‌رییه‌کی زۆری کێشابوو.

7. سمایلاغای ئێلخانیزاده‌ وه‌زیری ڕێ ته‌مه‌نی ٣٥ ساڵ بوو کوڕی مه‌حمووداغای ئێلخانیزاده‌ ، له‌ بنه‌ماڵه‌ به‌ده‌سته‌ڵاته‌کانی شارستانی بۆکان بوو.له‌ ساڵی ١٩٤٤ دا بوو به‌ ئه‌ندامی ژ.ک

8- ئه‌حمه‌دی ئیلاهی وه‌زیری ئابووری ، ته‌مه‌نی٤٠ ساڵ بوو، له‌ سه‌ره‌تای دامه‌زرانی ژ.ک دا بوو به‌ ئه‌ندام. ناسیاوییه‌کی باشی هه‌بوو له‌ سه‌ر پرسی ئابووری.

9. خه‌لیلی خوسره‌وی ٣٨ ساڵان وه‌زیری کار له‌ ئه‌ندامانی ژ.ک بوو، له‌ سه‌ره‌تاوه‌ که‌ ته‌شکیلاتی حیزب به‌ ته‌واوی نهێنی بوو زۆربه‌ی دانیشتنه‌کان له‌ ماڵی به‌ڕێزیان ده‌کران.

10- که‌ریمی ئه‌حمه‌ده‌ین وه‌زیری پۆست و تێلێگراف، ٤٠ ساڵان بوو، له‌ ساڵی ١٩٤٥ دا بوو به‌ ئه‌ندامی ژ.ک

11- حاجی مسته‌فای داودی ٥٥ ساڵان له‌ بنه‌ماڵه‌ ناسراوه‌کانی مهاباد بوو، له‌ ساڵی ١٩٤٥ دا ئه‌ندامه‌تی ژ.ک ی په‌ژراند، له‌ ته‌جاره‌ت و سه‌ودا و مامڵه‌ دا زۆر زانا وئآگای له‌ مه‌سه‌له‌کانی ڕۆژانه‌ بوو.

12- مه‌لا حوسێنی مه‌جدی ٦٥ ساڵان وه‌زیری داد ، خوێنده‌وارترین و به‌نێوبانگترین پیاوی ئایینی بوو و ئیعتبار و بایه‌خی دینی و قه‌زایی زۆر به‌رزی هه‌بوو.

13- مه‌حموودی وه‌لیزاده‌ ، ٢٣ ساڵان مه‌دره‌سه‌ی به‌رزی کشتوکاڵی که‌ره‌جی ته‌واو کردبوو، له‌ ساڵی ١٩٤٣ دا بوو به‌ ئه‌ندامی ژ.ک ، له‌ کاروباری کشتوکاڵ دا خاوه‌ن ڕا بوو.

14- سه‌دیقی حه‌یده‌ری وه‌زیری ته‌بلیغات له‌ دامه‌زرێنه‌رانی ژ.ک، له‌ کاروباری حیزبی دا زۆر چالاک بوو و له‌ پێناو ئازادی کوردستان دا زه‌حمه‌تی زۆری کێشا.

هەڵکرانی ئاڵا ی کوردستان لە نەغەدە

بە پێی بڕیاری کۆمیتەی نێوەندی حیزبی دێمۆکڕات فەرمانی هەڵکردنی ئاڵای سێ ڕەنگی کوردستان لە شارستان نەغەدە دەرچوو. ڕۆژی ٢٧- ٩ – ١٣٢٤ی هەتاوی ئاغایانی حوسێنی فڕووهەر، عەلیی خوسرەوی ، محەمەدئەمینی شەڕەفی، دڵشادی ڕەسووڵی و وەهابی بلووریان سەعات ٨ی بەیانی گەیشتنە شارستانی نەغەدە و لە لایەن ئاغایانی پیرۆتی،کاک بایەزید و میرزا ئیبراهێم سەرۆکی شارەوانی نەغەدە و چینە جۆر بە جۆرەکانی خەڵک لەو شارە پێشوازییان لێ کرا. خەیابان لە خەڵک جمەی دەهات و لە پیادەڕۆیەکان پێشمەرگە کوردەکان کە ژمارەیان دەگەیشتە ٧٠٠ کەس بە ڕیز و ڕێکوپێکی تایبەتی نیزامی ڕاوەستا بوون و سەعات ٣٠/٩
لە کاتێکدا شاری نەغەدە پڕ لە سروور و شادی بوو و هەموو خەڵکی شارەکە لە تورک. کورد،هەرمەنی و ئاسۆڕی بەشدارییان تێدا کرد بوو، قوتابیانی مەدرەسەی کچانە و کوڕانەش خەسلەتێکی تایبەتیان دابوو بە ئەو رێو ڕەسمە، هەڵگرانی ئاڵا لە جێگای تایبەتی کە بۆ چەقاندی ئاڵا لە بەر چاو گیرا بوو نیزیکتر بوونەوە و لە کاتێکدا ئاڵای کوردستانیان هەڵدەدا،چەکدارانی حیزبیش بە نیشانەی شادی هەزار فیشەکیان بە هەوا دا تەقاند. ئاڵاکە لە بەر دەرگای خانووی حیزب لە سەر شانی یەکێک لە پێشمەرگەکانی حیزب بوو و ژمارەیەکی زۆر لە خەڵکی شاری نەغەدە چاویان بە ئاڵا کەوت، دوایە ئاغای عەلیی خوسرەوی لە مەڕ دەوری شەهیدانی ڕێگای ئازادی نوتقێکی دوور و درێژی کرد ، هەر وەها کوڕی ئاغای تەقی خانی بۆزچەلوو یەکێک لە سەرانی بەڕێزی عێلی قەرەپەپاغ هاتە سەر سەکۆی ووتار دان. لە لایەن عێلی گەورەی خۆی ڕا دەستەی ئاڵا هێنەری بە خێرهاتن کرد و پێ خۆشبوونی خۆی دەربری لە دامەزرانی لقی حیزبی دێمۆکڕاتی کوردستان لە نەغەدە. ئەو ڕێوڕەسمە بە قوربانی کردنی چەند سەر گا و مەڕ و جێژن و شادیی گشتی خەڵکی نەغەدە کۆتایی هات.

هەڵکردنی ئاڵا لە بۆکان

لە بەرواری ٥/١٠/١٣٢٤ی هەتاوی ژمارەیەک لە ئەندامانی حیزب ڕا ئەسپێردران کە لە ڕێوڕەسمی هەڵکردنی
ئاڵای کوردستان لە شاری بۆکان بەشداری بکەن و ئەوانە بریتی بوون لە ئاغایان: مستەفای سوڵتانیان، عەبدولقادری مودەرەسی، حوسێنی فڕووهەر [ زێڕینگەران ]، محەمەدئەمینی شەڕەفی،عەلیی خوسرەوی، مەحموودی وەلیزادە، ڕەحیمی لەشکری، هێمن شاعیری نەتەوەیی و محەمەدی نانەوا زادە فەرماندەی ئەڕتەشی کوردستان و قاسم ئاغای ئێلخانیزادە. ئەو هەیئەتە لە سەعات یەکی دوای نیوەڕۆ لە مەهاباد وەدەر کەوت و سەعات دوو گەیشتە میاندواو و ژمارەیەک لە باوەڕپێکراوان و گەورەی بۆکان ئاغایان محەمەدئەمینی ئێلخانیزادە،ئیبڕاهیمی عەلییار،ئەبووبەکری موهتەدی، هەژار و حەقیقی شاعیر هاتبوونە پێشوازی ئەو هەیئەتەی مەهاباد لە دوو کیلۆمیتری شاری میاندواو لە گوندێک کە بە تەغیاباد بەنێوبانگە و زۆربەی دانیشتوانی ئەوێ هەرمەنی بوون، لەوێ لە لایەن عیشقی خان ی هەرمەنی پێشوازییەکی گەرم و جێی پەسن دان لە هەیئەتەکە کرا و لە کاتێکدا ژنان و پیاوانی هەرمەنی لەمبەر ئەو بەری جادە ڕاوەستا بوون هەیئەتەکەیان بە هوریا کێشان و چەپڵە لێدانی بەردەوام بەڕێ کرد. لە نێوان میاندواو و بۆکان دێیەکی گەورە هەیە بە نێوی ' قەرە مووسالیان' کە یەکێک لە پێگەکانی حیزبی دێمۆکڕاتیش لەوێ داندرابوو، ئەندامانی حیزب لەو گوندە کە بریتی بوون لە ئاغایان مستەفای موقتەدیری،یۆنس خان،مەحموود خان، عەبدوڵا خانی ئەمیری زۆر بە گەرمی پێشوازییان لە هەیئەتەکە کرد و وەک باوە مەرێکیشیان کردە قوربانی و لە سەعات چواری ئێوارێ شاندەکە گەیشتە دێی عەلییاباد کە لە دوو کیلۆمیتری بۆکان هەڵکەوتووە. لەو دێیە ژمارەیەک لە باوەڕپێکراوانی بۆکان لەوانە جەعفەر ئاغا و مارف ئاغای ئێلخانیزادە، ئەحمەد بەگ، فەیزوڵابەگی، هەباس ئاغا و خالید ئاغای حیسامی، فەیزوڵا خان و عەلی خانی قازلیان، عەلی بەگی فەیزوڵابەگی، عومەر ئاغا و ئەحمەدئاغا و کەریم ئاغای عەبباسی بە قوربانی کردنی چەند سەر گا و مەڕ پێشوازییان لێ کردن.
بۆ سبەینێ ڕا سەعات ١٢ جەنابی ئاغای حاجی بابە شێخ ڕەئیسی هەیئەتی میللی کوردستان لەگەڵ ئەحمەد ئاغای ئێلخانیزادە هاتنە نێو شاری بۆکان. ڕۆژی ٧/١٠/١٣٢٤ی هەتاوی سەعاتی ٨ی بەیانی لە سەر قەڵای بۆکان کە دەڕوانێتە شاری بۆکان ڕێوڕەسمی هەڵکردنی ئاڵا بەڕێوەچوو، مووزێک ماڕشی نیزامی لێ دا و خەڵکی شارەکە کە نیزیکەی شەش هەزار کەس دەبوون لە خوارەوەی قەڵاکە و لە دەوری حەوزی بۆکان دەستیان کرد بە شایی و هەڵپەڕكێ. هاوکات وێڕای ئەو شایی لۆغانە ئاڵاهەڵگر ڕێوڕەسمی هەڵدانی ئاڵاکەی بەڕێوە برد لە کاتێک دا کە ئاغای حاجی بابە شێخ و عەلیی بەگی شێرزاد لە لای ڕاست و ئاغایان حەسەنی قزڵجی و محەمەد سادقی قزڵجی و عەلیی خوسرەوی و جەعفەر ئاغا و مارف ئاغای ئێلخانیزادە ، خالیدی حیسامی،حوسێن ئاغای عەلییار و براکانی لە لای چەپ ڕاوەستابوون ئاڵای کوردستان لە نێو شادی و هوریا و ماڕشی نیزامی دا هەڵکرا. دوایە مامۆستا هەژار و محەمەد سادقی قزڵجی [ قازیی کاکە حەمە]خیتابەی زۆر بەکەلکیان سەبارەت بە گرینگی و ڕێزلێنانی ئاڵای کوردستان خوێندەوە و ئاغایانی هەژار و حەقیقی هەرکامەیان بە نۆرەی خۆی هێندێک لەو پارچە شێعرانەیان خوێندەوە کە لە مەڕ مەسەلەی نەتەوەیی و نیشتمانی نووسیبوویان و لە سەعات یەکی دوای نیوەڕۆ ڕێو ڕەسمەکە کۆتایی هات.

لە سەر دەمی کۆمار دا ژنانی کورد بۆ جاری یەکەم هاتنە نێو چالاکی کۆمەڵایەتی و دەرفەتێکیان دەست کەوت مافی لە دەستچووی خۆیان تا ڕادەیەک وەربگرنەوە و ناسێنەی خۆیان لە بەشی جۆربەجۆری کۆمەڵ دا بناسنەوە. بە لەبەر چاو گرتنی مادەی ٢١ی مەڕامنامەی حیزبی دێمۆکڕاتی کوردستان، لە مەر ئەوەی کە، ژنانیش وەکوو پیاوان دەبێ هەموو مافی سیاسی، کۆمەڵایەتی و مەدەنی یان هەبێ، ڕێکخراوەیەک بە نێوی ' حیزبی یایانی کوردستان' [ یەکێتیی یایانی کوردستان] پێک هات کە سەرۆکایەتییەکەی بە ئەستۆی مینا خانم هاوسەری قازیی محەمەدەوە بوو.زۆر ئاشکرایە لە بەر دەنگ خەفە کردن و کارشکێنی خوت و خۆڕایی حکوومەتی ڕەزا خانی پەهلەوی سەبارەت بە خوێندنی ساوایان لە کوردستان ، ژمارەی ژنانی خوێندەواری هەرێمی کوردستان لە چاو ژنانی خوێندەواری شارەکانی دیکەی ئێران زۆر کەم بوو. لە گەڵ ئەوەشدا لە بەر خۆشەویستیی حکوومەتی کوردستان لە نێو یایان دا، هەر کە بیستیان یەکێتیی یایان ساز بووە، ژمارەیەکی زۆر بە ڕەزا و جۆشەوە هاتنە نێو ئەو یەکێتییە و نێونووسیان تێدا کرد. وەزاڕەتی فەرهەنگی کوردستانیش جگەلەو مەدرەسە کچانەیەی هەبوو، خوێندنگەیەکی دیکەی کچانەی داییر کرد. لە بەر ئەوەی ژمارەیەک لە ژنان لەو بارەیە دا خزمەتی زۆر شایانیان کرد ، پێویستە هێندێک لەوانەی بە لێوەشاوەییەوە خزمەتیان کرد بناسێندرێن، بۆ ئەوەی نێویان لە مێژووی فەرهەنگی ئەم ووڵاتە دا بۆ هەمیشە بمێنێتەوە، ئەوانەش بریتی بوون لە خانمان:
١-یای مینای قازی سەدری یەکێتیی یایان. ٢-یای ئامینی داودی.٣-یای زیبای ئەییووبیانی مەرکەزی.٤-یای شاسوڵتانی فەتتاحی قازی.٥ یای ڕەعنای فرووهەر [زێڕینگەران].٦- کولسومی سوڵتانیان.٧-نەزاکەتی حاجی ڕەشیدی.٨-خەجیجەی حەیدەری.٩-وەجیهەی شوجاحی.١٠-ویڵمەی سەیادییان.
ئەو یایانەش کە هاوکاریی ڕۆژنامەی کوردستان یان دەکرد و بە نووسینی ووتار، یارمەتی ڕۆژنامەیان دەدا بریتی بوون لە خانمان ١- کوبڕای عەزیمی.٢- حەڵەبی ئیسماعیل فەرەجی. هەر وەها ئەو ژنانەش کە لە جێژن و ڕێوڕوسمی تایبەتی دا ووتاریان دەخوێندەوە بریتی بوون لە یایان: ١- سەلتەنەتی داود زادە، ٢-
عیشرەتی عەزیمی،٣-ویلمەی سەییادیان،٤-خەجیجەی حەیدەری،٥-ئێرانی بلووری، ٦-فەریدەی زەندی.

هەر وەها لە شاری مەهاباد کەمایەتییەک لە جوولەکان کە نیزیکەی ٦٠ خێزان بوون دەژیان، بە پێچەوانەی جوولەکەکانی ناوچەکانی دیکەی ئێران جوولەکەکانی مەهاباد دەوپەڕی ئاسوودەیی و ئارامی دا خەریکی کەسپ وکاری وەک زێڕینگەری،بەزازی، خەڕازی و عەتتاریی بوون. هیچ جۆرە ناخۆشییەکیان نەبوو و کەس جاڕزی نەدەکردن و هەموویان لە ئەمن و ئەمان دا بوون.بە ڕاگەیەندرانی حکوومەتی جمهووری کوردستان ئەوانیش هاوڕێ لە گەڵ خەڵکی مەهاباد لە جێژن و شادی دا بەشدارییان
کرد.وەزاڕەتی فەرهەنگ کە خەرێکی رێکخستنی کاروباری مەدرەسەکان و دابین کردنی کتێبی خوێندن و کاروباری دیکەی کولتووری بوو، جوولەکە هاوشارییەکانیشی لە بیر نەبردبووەوە. بە پێی بەیاننامەیەک ڕێگای دا بە جوولەکەکان کە بە پێی سەرنجی تایبەتی قازیی محەمەد ئەوانیش وەکوو برا کوردە
کانیان بتوانن خوێندنگەی تایبەتی خۆیان هەبێ و خوێندن بە زمانی عیبری [ وێناچێ ئەو زمانە عیبری بووبێ، زمانی عیبری دوای پێکهاتنی دەوڵەتی ئیسراییل وەک زمانی نێو کتێب زیندوو کرایەوە. جووڵەکەکانی کوردستان و ئێران بە شێوەزارێکی ئارامی نوێ قسەیان کردووە و ودەکرێ لەو مەدرەسەیەی لە مەهاباد داییر کرا بەو زمانە خوێندرابی . ح.ق.] بۆ ئەوان ئازاد و مەدرەسەکەیان وەکوو مەدرەسەکانی دیکەی کوردستان باری قانوونی دەبێ و هەر بەو ئاڕاستەیە دا بە دوای بڵاو بوونەوەی بەیاننامەی باسکراو دا ڕێگا درا بە کرانەوەی خوێندنگەیەک بە بەڕێوەبەریی ئاغای داود زادە . کرانەوەی ئەو خوێندنگەیە پێشوازیی لێ کرا وبە ساز کردنی کۆڕی جیژن و شایی و بە ئامادەبوونی دایوبابانی قوتابیان پۆلی خوێندن کرانەوە.

حیزبی دێمۆکڕاتی ئازەربایجان هەر هەمان حیزبی توودە بوو کە بە هێندێک ئاڵوگۆڕی کەم لە مەڕامنامە دا و بە لە بەرچاو گرتنی بار و دۆخی زەمانی و بێ سەرنجدان بە ئەوەی کە چالاکی خۆی لە خاکی ئێران دا دەکا، ئەو کارانەی کە کۆمۆنیستەکان لە بەراییەکانی شۆڕشی مەزنی ئۆکتۆبر دا کردبوویان، بە پەلە لە ئازەربایجانی ئێرانیش دا پیادەی کرد. دەستی بە سەر ماڵ و موڵکی خاوەنموڵکان دا دەگرت و لە نێو وەرزێران دا دابەشی دەکرد. فابریک و کارگەی کە بەدەست کەسانی دەسترۆیشتووە بوون لێی سەندن و کردنیە خۆماڵی . ماڵیات و خاوەی قورسی بەسەر دەوڵەمەندان و بازارییەکان دا سەپاند، مولک و ماڵی کەسانی ناسراوی زەوت کرد. لە ئاکام دا ئازەربایجانی ئێران خەڵکی چالاک و کارلێهاتوویەکی ئەوتۆی تێدا نەما. لە ڕاستییدا تەورێز وەک شارێکی بێ ڕوح و بێ هەستی لێ هاتبوو، خەیابانەکانی چۆل و هەڵسووڕانی پێوە دیار نەبوو، دووکان کەلوپەلیان کەم و بێ ڕمێن و بێ موشتەری بوون، سەرانی حکوومەت ئاگایان لە وەزعی ئابووری ناوچەی ژێر دەستەڵاتی خۆیان نەبوو،لە جیات ئەوەی دە فکری ئاسوودەیی و ئێروویی خەڵک دا بن، حەولی سەرەکی ئەوان تێکەڵبوونەوەی دوو ئازەربایجانەکان بوو.

قازیی محەمەد بە ئەندامانی حیزبی گوت لەگەڵ ئەوەشدا دەزانم ڕێگای پەڕێنەوە و چوون بۆ شووڕەوی کراوەیە و ڕێگاکانی ئازەربایجانی ڕۆژئاوا وەک پێشوو لە ژێر دەستەڵاتی ئێمە دایە، بەڵام ئەمن چۆن پەنا بەرمە بەر دەوڵەتێک کە پێبەند نییە بە هیچکام لە بەرعۆدەیی و بەڵێنەکانی، بۆ پاراستنی بەرژەوەندی خۆی و بەڵێنی درۆی کە دوژمنان پێیان داوە و جگە لە فریو و تەڵەکە نەبێ شتێکی دیکە نییە ، نەتەوەکانی کورد و ئازەربایجانی کردووەتە قوربانی خۆی و پشتی بەر داون.ئەمن دەوڵەتی شووڕەویم تاقی کردەوە و دیسان تاقیکردنەوەی هەڵەیە. ئەندامانی حکوومەت ئازادن، بۆ هەر کوێیەکی دەیانەوێ بچن و هەرچی پێویستیانە لەگەڵ خۆیانی بەرن و نەهێڵن چرای ئەم بزووتنەوە نەتەوەییە بکووژێتەوە.

ئەو ڕۆژەی کە دادگەی پێداهاتنەوەی ئێمە دەستی پێکرد، نیزیکەی هەشتا ڕۆژ لە دادگەی هەر سێک قازییەکان تێپەڕیبوو، دادگای سەرەتایی سەحرایی،سزای مەرگی بۆ بڕیبوونەوە، بۆ دادگەی پێداچوونەوە هەیئەتێک لە ئەفسەرانی دادگەی تەورێز ،ناردرانە مەهاباد کە ژمارەیان چاردە کەس بوو. قازیی محەمەد لە دوایین بەرگری کردن دا کە چل و هەشت سەعاتی خایاند، لە دادگە دا گوتی: ئەوە بزانن لە دوای کووژرانی من هەر دڵۆپە خوێنێکی من ، دەبێتە قازیی محەمەدێک و ئەم بزووتنەوەیە قەت دانامرکێ.

ئه‌و ڕۆژه‌ی ئیداره‌ی فه‌رهه‌نگی کوردستان که‌وته‌ به‌ر ده‌ست من ، هه‌ستم کرد بۆ جێبه‌جێکردنی ئه‌و کارانه‌ی خراونه‌ سه‌ر ئه‌ستۆی من له‌ داهاتوو دا له‌ گه‌ڵ کێشه‌ی زۆر قورس و دژوار به‌ره‌وڕوو ده‌بم. له‌ خه‌رمانامی ١٣٢٠وه‌ تا ساڵی ١٣٢٤ ته‌قریبه‌ن هه‌موو فێرگه‌کان داخراو یان نیوه‌ داخراو بوون و وه‌زعی خانووی ئه‌وان و ده‌رس دادانی ساوایان له‌ هه‌موو ڕوویه‌که‌وه‌ ناڕێک و پێک و شپرزه‌ بوو و بۆ گوتنه‌وه‌ی زمانی کوردی نه‌ کتێبێک هه‌بوو و نه‌ مامۆستا، له‌ لایه‌کی دیکه‌شه‌وه‌ بۆ کردنه‌وه‌ی فێرگه‌کان له‌ هه‌موو لایه‌که‌وه‌ گوشار ده‌هات، چ چاره‌یه‌ک جگه‌ له‌وه‌ نه‌بوو له‌ کوردستانی عێراقه‌وه‌ کتێبی کوردی بهێندرێ ، به‌و بڕیارانه‌ی وا له‌ لایه‌ن هه‌یئه‌تی فه‌رهه‌نگی ڕا درا له‌ ماوه‌یه‌کی که‌م دا ئه‌و کتێبانه‌ی پێویست بوون گه‌یشتنێ و دوای گۆڕانی پێویست له‌ چاپخانه‌ی مەهاباد [کوردستان!] ئاماده‌ کران و کتێبه‌ تازه‌کان له‌ فیرگه‌کان و کتێبخانه‌ گشتییه‌کانی شاری دا بڵاو کرانه‌وه‌، هاوکات له‌ گه‌ڵ کرانه‌وه‌ی فێرگه‌کان چه‌ند نه‌فه‌ر له‌ ئامۆژگارانی عێراقی به‌ دلخوازی خۆیان به‌ مه‌به‌ستی ده‌رس دادانی زمانی کوردی به‌ ناوه‌کانی عوسمان دانیش ، محه‌مه‌د ووردی، عه‌بدولقادر ئه‌حمه‌د، جه‌میل به‌هائه‌دین هاتنه‌ مەهابادێ . خوێندکاران به‌ شه‌وق و زه‌وقێکی زۆره‌وه‌ که‌ چاوه‌ڕوان نه‌ده‌کرا هاتنه‌ پۆله‌کانی ده‌رس ، و به‌و مرخه‌ زۆره‌ی هه‌یانبوو له‌ ماوه‌ی که‌متر له‌ مانگێک دا ئه‌لفوپێتکه‌ی کوردی و تا ڕاده‌یه‌کیش خوێندن و نووسین فێر بوون و به‌و پێیه‌ ئه‌و گیروگرفته‌ی وا له‌ سه‌ره‌تاوه‌ وا داده‌ندرا جێبه‌جێکردنی محاڵ بێ به‌ هاسانی به‌رته‌ڕه‌ف بوو.
چوار مانگ له‌ حکوومه‌تی کوردستان تێپه‌ڕیبوو و له‌و ماوه‌یه‌دا که‌موکورتی و کێشه‌ی کاروباری په‌روه‌رده‌ تا ڕاده‌یه‌ک به‌لادا خرا، به‌ڵام ئیداره‌ کردنی مه‌دره‌سه‌کان له‌ گه‌ڵ ئه‌و هه‌موو حه‌وله‌ش که‌ درابوو پێداویستی به‌ جیدییه‌تێکی زیاتر بوو، بۆ پێشگرتن له‌وه‌ی کاره‌کان نه‌که‌ونه‌وه‌ سه‌ریه‌ک و کاری فه‌رهه‌نگی چه‌تی تێنه‌که‌وێ ئاغای برایمی نادری م کرده‌ جێگری [وه‌زاره‌ت] ی فه‌رهه‌نگی کوردستان ناوبراو یه‌کێک له‌ لاوانی خوێنده‌واری کرماشانی و لیسانسی ئه‌ده‌بییات بوو، به‌ڕێزی لاوێکی زۆر هه‌ڵسووڕاو و له‌ جێبه‌جێکردنی کاره‌کان دا جیدی بوو ، شه‌و و ڕۆژ بۆ ده‌مێکیش چییه‌ له‌ پێڕاگه‌یشتن به‌ پێداویستییه‌کانی مەدرەسەکان ته‌نه‌خی نه‌ ده‌کرد و ئه‌رکه‌کانی خۆی به‌ باشترین شیوه‌ پێک ده‌هێنا و من به‌ فکری ئاسووده‌وه‌ به‌ کاره‌کانی دیکه‌ی حیزبییه‌وه‌ خه‌ریک بووم.

سێ بیرەوەری دیکەی میرزا مەنافی کەریمی وەزیری مەعاریفی کوردستان سەبارەت بە ڕووداوەکانی
ساڵانی ٢٥-١٣٢٤

١-ڕۆژێک لە ماڵی ئاغای محەمەدی عەبباسی کە لایەنگری دەوڵەتی نێوەندی بوو دانیشتبووین، ژمارەیەک لە سەرۆک عەشیرەتەکانی ناوچەی سەقز و چەند نەفەر ئەفسەری ئەڕتەشی ئێران بۆ وتووێژ سەبارەت بە چلۆنایەتی سەربازخانەکانی دەوڵەتی نێوەندی و پێشمەرگەی حکوومەتی کوردستان لە سەر ڕێی جادەی سەقز-بانە لەو کۆبوونەوەیە دا ئامادە بوون. ئاغای ئەمیر ئەسعەدی عەلییار [ عەلیی ئاغای حاجی ئێلخانی] میوانی ئاغای عەبباسی بوو و لەو مەجلیسە دا بوو، نەخۆش بوو و زۆر ماندوو و فڵ بوو، بە پێی ئەوەی کە لە ڕابردووە وە منی دەناسی گوتی: وەک دەبینی نەخۆشم و لە پێ کەوتووم، ئێستا کە دەچییەوە مەهابادێ، وەزعی نەخۆشی من بە عەرزی قازیی محەمەد بگەیێنە ،ئەمن دەمەوێ بگەڕێمەوە دێیەکانی خۆم لە دەورو بەری بۆکان و لەوێ بحەسێمەوە. کاتێک من لە سەقز چوومە خزمەت قازیی محەمەد و ڕاسپاردەکەی ئەمیر ئەسعەدم پێگوت، فەرمووی ئێمە لەگەڵ هیچکەس دوژمنایەتیمان نییە و قەت پێشی هاتنەوەی کەس ناگرین، ئاغای ئەمیر ئەسعەد دەتوانێ لەوپەڕی ئازادی دا لە هەرجێیەکی کە پێی خۆش بێ بژی. دوای دوو ڕۆژ ووڵامەکەم بۆ ئاغای ئەمیر ئەسعەد بردەوە. ئەمن لە شێوەی هەلسوکەوت و پەیام ناردنی ئەو دوو کەسایەتییە گەورەیە کە بە ساڵان دوژمنایەتییان لە گەڵ یەکدی هەبوو حەزم کرد و بە خۆمم کوت: پیاوانی گەورە تەنانەت لە دۆژمنایەتی کردنیش دا گەورەیی و لەسەرەخۆیی خۆیان دەپارێزن.

٢-مەئموورییەتێکم هەبوو بۆ سەردەشت.کاربەدەستانی دەوڵەتی نێوەندی لە ڕادەست کردنی کاروباری سەردەشت بە ئێمە بە بیانووی جۆر بە جۆر خۆیان دەدزییەوە، بە ئەزموونی پێشوو کە لەو جۆرە بەڵێنە نێو هڵۆڵانە هەمبوو دەمزانی کە ئەمڕۆ و سبەینێ کردنی کاربەدەستانی تاران جگە لە فریو وکەتن شتێکی دیکە نییە جابۆیە ئێوارەی ڕۆژێک رائەسپێردرام پێویستە فەرمانی هێرش بۆ گرتنی سەردەشت بە فەرماندەی پێشمەرگەکان بگەیێندرێ کە هەرچی زووترە سەردەشت و دەوروبەری ئازاد بکەن، بۆ جێبەجێکردنی ئەو فەرمانە سەعات ٩ی شەو گەیشتینە دێی کاولان، لەگەڵ هاوڕێکانم ئاغایانی مەحموودی وەلیزادە و دڵشادی ڕەسووڵی بۆ حەسانەوە چووینە سەربانی کە لەوێ جێگایان بۆ ڕاخستبووین. هێشتا خەومان لێ نەکەوتبوو و سەعات نیزیکەی یەکی دوای نیوە شەو بوو ماشێنێک لە بەر دەرگای قاوەخانە ڕای گرت و خەبەری ئێمەی لە قاوەچییەکە پرسی و کاتێک زانیان ئێمە لەوێین هاتنە سەربانی، ئەو کەسەی ناردرا بوو ئاغای سەدیقی حەیدەری بوو.
ئەو گوتی: سۆڤییەتییەکان لە پلانی هێرشی پێشمەرگە بۆ سەر سەردەشت ئاگادار بوون و دەڵێن ئەوە ئێمە لە تاران خەریکی جێبەجێ کردنی مەسەلەی ئازەربایجان و کوردستانین ،بەڵام ئێوە دەتانەوێ بیانوویەک بدەنە دەست دەوڵەتی نێوەندی و ئەوەش لە سەر ڕێی جیبەجێ کردنی کێشەکان بەرهەڵستێک ساز دەکا، لە بەر ئەوە بڕیاری هێرش بۆ سەر سەردەشت پوچەڵ کرایەوە و من و هاوڕێکانم چەند ڕۆژێک لە نیزیکی دێی هەمران لە چادری پێشمەرگەکان لە بەرزاییەکان دا ماینەوە.

٣-مەئموورییەتێکیشم هەبوو بۆ میاندواو. چەند ڕۆژێک بوو حکوومەتی ئازەربایجان بە دەست ئارامی هەرمەنی میرزا ڕەحمەتی شافیعی گرتبوو و لە تەغی ئاباد زیندانی کرد بوو. دەیانگوت پارەیەکی زۆر لە نێوبراو داوا دەکەن و ئاشکرا بوو دوای ئەوەی پارەیان لێ ئەستاند گیانی خۆشی بۆ ڕزگار ناکرێ، سەعاتی دەی بەیانی بوو کە بانگ کرام بۆ ئیدارەی حیزب. یەک لە پێشخزمەتەکان منی ڕێنوێنی کرد بۆ لای قازیی محەمەد کە بەڕێزیان فەرموویان دەزانی ئەوە ئاغای ڕەحمەتی شافیعی لە میاندواوێ زیندانی کراوە، وەک دەردەکەوێ نییەتێکی خراپیان لە ئاست وی هەیە ، دەستبەجێ لە گەڵ دووسێ کەس لە ئەندامانی حیزب بچنە ئەوێ و لە لایەن منەوە بە نەماز عەلییێڤ بڵێن زیندانی کردنی کوردێک بە دەست ئازەربایجانییەک بەلەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە نیوەی زیاتری خەڵکی میاندواو کوردن لە ڕوانگەی ئێمەوە سووکایەتییەکی گەورەیە. ئەگەر میرزا ڕەحمەت تاوانێکیشی کرد بێ دەبێ لە مەهاباد سزا بدرێ، هەلبەت من بۆچوونم ئەوە نییە و ئازاد بوونیم لە زیندانی کردنی پێ باشترە. لە گەڵ ئاغایان حاجی مستەفای داودی،محەمەدئەمینی شەڕەفی، دڵشادی ڕەسووڵی و هەباس ئاغای عەزیزی زاوای ئاغای ڕەحمەتی شافیعی بە ماشین وەڕێ کەوتین، لە میاندواو لە پێش قاوەخانەیەک بۆ چایی خواردنەوە ڕامان گرت. تەماشامان کرد، سەربازێکی شووڕەوی هاتە پێشێ و گوتی فەرماندە دەیەوێ چاوی بە ئێوە بکەوێ. لە گەڵ سەربازەکە چووم. فەرماندە پرسیاری کرد میرزا مەناف بۆ چ کارێک هاتوون بۆ میاندواو؟ گوتم بۆ دیتنی ئێوە هاتووم و دەستبەجێ پەیامەکەی قازیی محەمەدم ڕاگەیاند، ئەویش گوتی بەو کەسانەی لە گەڵت هاتوون بڵێ دەستبەجێ میاندواو بە جێ بهێلن و لە یەکەم قاوەخانەی سەر رێیە چاوەڕوانی هاتنەوەی ئێوە بن، قسەکەیم چی بە جێ کرد و گەڕامەوە لای و پێی گوتم بە ماشێنی من بچۆ بۆ لای ئارام ، ئەو شافیعی ڕادەستی ئێوە دەکا، کە گەیشتنە تەغی ئاباد سەر و سۆراغی ئارامی هەرمەنیم کرد، شوێنی کارەکەیان پێ نیشان دام، بەڵام ئارام بۆ خۆی لەوێ نەبوو،بە ڕواڵەت لە ئاغای شافیعی و هەر وەها من کە پێشتر دەمانناسی ڕوودەربایستی هەبوو، بەڵام پێشتر فەرمانی دا بوو کە ئاغای شافیعی ڕادەستی من بکەن. دوای نیزیک پێنج دەقیقە ئاغای شافیعی یان هێنا بۆ دەفتەر دەستبەجێ سواری ماشین بووین و هاتینەوە میاندواو، لەوێ ماشێنی حیزب ئامادە بوو، بە سپاس لە نەمازعەلییێڤ سواری ماشین بووین و هەموومان بەرەو مەهاباد وەڕێ کەوتین و لە یەکەم قاوەخانەی سەر ڕێیە ئەندامەکانی دیکەش لەگەڵمان کەوتن، سەر و ڕوو ماچ کردن دەستی پێکرد و لەو سەرکەوتنەی وە دەستمان هێنابوو هەموومان شاد و خۆشحاڵ بووین ( پێویستە لێی زیاد بکرێ ئەو قسەیەی
نەمر میرزا مەنافی کەریمی لە مەڕ ڕزگار کردنی ژیانی میرزا ڕەحمەتی شافیعی لە وەسییەتنامەی پێشەوا قازیی محەمەد دا وەڕاست دەگەڕێ. پێشەوا لەو بارەیەوە نووسیویە: " میرزا ڕەحمەت یان کەسێکی دی هەرچەند لە کوشتن ڕزگارم کرد، ئەگەر شتێکی لە مەر من دە دڵ گرتبێ، گەردنم ئازاد کا" ح.ق.)

تێبینی وەرگێڕ: ئەو یادداشتانەی میرزا مەنافی کەریمی وەزیری فەرهەنگی جمهوورییەتی کوردستان، بەڕێز هاشمی سەلیمی ڕێکی خستووە و لە پەراوێزی بیرەوەرییەکانی سەعیدی هومایون دا " پیشوای بیداری" خاطرات سعید همایون، موسسە چاپ و نشر آراس، هولر، ٢٠٠٤ دا بڵاوی کردووەتەوە. لەوانەیە ئامادەکار لە بەر کورتیی یادداشتەکان ئەوەی کردبێ، بەڵام بریا بە جوێ چاپ کرا بان. پێویستە ئاماژەی پێ بکرێ وەک لە دەقی یادداشتەکان ڕا دەر دەکەوێ میرزا مەنافی کەریمی لە نووسینەوەی هێندێک بابەت دا ڕاستەوڕاست کەلکی لە ڕۆژنامەی کوردستانی سەردەمی کۆمار وەرگرتووە.
وێنەکانی ڕەحمەتی میرزا مەنافی کەریمی بە سپاسەوە لە ئاڕشیوی مێدیا تیڤی وەرگیراون.

قسەکانی خەلیلی فەهیمی سەبارەت بە کوردستان

2012-01-22T07:56:00.009+01:00

قسەکانی خەلیلی فەهیمی سەبارەت بە کوردستان
وەرگێڕان لە فارسییەوە : حەسەنی قازی

لە دوای خەرمانان ١٣٢٠ی هەتاوی و لە شایەتی کەوتنی ڕەزا شای پەهلەوی تا ڕووخانی کۆمار لە سەرماوەزی ١٣٢٥هەتاوی، حکوومەتی ناوەندی نەیتوانی دەستەڵاتی خۆی بە سەر هەموو ناوچە کوردنشینەکانی ئێڕان دا بسەپێنێتەوە. بەر لە پێک هاتنی کۆمار وەنەبێ گشت سیاسەتمدارانی ناوەندێ دژی خواست و ئاواتەکانی گەلی کورد بوو بن. یەکێک لەو سیاسەتمەدارانە 'خەلیلی فەهیمی' کە لە کابینەی ساعید دا وەزیری ڕاوێژکار بووە سەری مەهاباد و شوێنی دیکەی کوردستانی داوە و ڕاپۆرتی ئەو سەفەرانەی پێشکێشی مەجلیسی شوڕای میللی ئێران کردووە. ئەم ڕاپۆرتەی خواره‌وه‌ بۆ ئاگاداری لە بۆچوونێکی جیاواز سەبارەت بە مەسەلەی کورد له‌و سه‌رو به‌ندی دا گرینگە و ئەوە لێڕە دا هەمووی کە لە 'نامە هفتگی کوهستان' ژمارەی ١ ، دووشەمۆ ٧ی ڕەشەمەی ١٣٢٣ [٢٦ی فێڤرییەی ١٩٤٥] دا چاپ کراوە، وەردەگێڕین و دەیخەینە بەر چاوئ هۆگرانی مێژووی سیاسی کوردستان

نامەی هفتگی کوهستان، ساڵی یەکەم، ژمارە ١، ٢شەمۆ ٧ی ڕەشەمەی ١٣٢٣ /٢٥ی فێڤرییەی ١٩٤٥
ئاغای فەهیمی چۆنی باسی کوردستان کرد

تا ئەو کاتەی کە ئاغای فەهیمی وەزیری ڕاوێژکار ڕاپۆرتی خۆی بە گوێی نوێنەرانی مەجلیسی شووڕای میللی نەگەیاندبوو، بۆچوونی دەوڵەت سەبارەت بە کوردستان بۆ زۆری خەڵک ڕوون نەبوو.قسەکانی بەڕێزیان پەردەی لە ڕووی هێندێک ڕاستی هەڵداوە و سیاسەتی دەوڵەتی لەو ناوچە یە دا ڕوون کردەوە. ووتاری ئاغای فەهیمی جگە دەربڕینی ڕاستییەکان، گرینگییەکی زۆری لە دیاریکردنی چارەنووسی کوردستان دا هەیە و ئەو قسە ڕەپ وڕوانە هێندێک هومێدی لە دڵی دانیشتووانی ئەو ناوچانە دا پێک هێناوە. ئەگەرچی زۆرێک لە هۆگران داوخوازیان لە ئێمە کردووە دەقی نوتقی بەڕێزیان وەک خۆی بڵاو بکەینەوە و بە ئاگاداری بیروڕای گشتی بگەیێنین، بەڵام لە بەر که‌می لاپەڕەکانی ' نامەی کوهستان' ناتوانین هەمووی بڵاو بکەینەوە و پوختەی قسەکانی باس ده‌که‌ین

قسەکانی ئاغای فەهیمی لە مەجلیس

ماوەیەکە ئاغایانی نوێنەران داوایان کردووە کە بەندە ئەو شتانەی لە سەفەری کوردستان دا چاوم پێیان کەوتووە عەرزیان بکەم. هەڵبەت منیش لەو باوەڕە دام کە ئاگادار بوونی ئاغایانی نوێنەران لەو سەفەرەی بەندە و بەتایبەتی هۆی هاتنە پێشی ئەو سەفەرە و ئەو ڕووداوەی لە بەر ئەو سەفەر کردنە پێش هات هەم بۆ سیاسەتی مەملەکەتی و هەمیش بۆ سیاسەتی ئێستای مەملەکەت ڕەنگە به‌که‌لک بێ. بەڵام هۆی سەفەری بەندە : لە کابینەی ئاغای ساعید دا شەوێک سەرۆکی ستادی ئەڕتەش ئاغای سەرتیپ ڕەزمئارا تەشریفیان هێنا بۆ کۆبوونەوەی هەیئەتی دەوڵەت و بە ئامادە بوونی ئاغای ساعید و بەندە و ئاغای سەروەری وەزیری کار و باری
ناوخۆ گوازرشتێکی دوور و درێژی خوێندەوە کە مەئموورێکی ڕەسمی لە مەهاباد ئامادەی کرد بوو و لەوێوە بە کورتییەکەی ناوچەی مەڵبەندی مەهابادی کوردستانی وەک یەک پارچە ئاور و جوێ بووەوە لە دەوڵەتی ئێران ناساند بوو.سەرۆکی ستادی ئەرتەش ناوی هێندێک کەسیشی هێنا و گوتی ئەوان سەبەبی پێش هاتنی ئەو وەزعەن کە دیارە من لەگەڵ ئەوان پێشینەی ئاشنایەتی زۆرم هەبوو و دەمناسین. یەک لەو کەسانەی کە باسی کرا ئاغای قازیی محەمەد بوو. ئاغای قازیی محەمەد کەسێکی بەڕێزە کە لە ڕووداوەکانی خەرمانان دا [ خەرمانانی ١٣٢٠ی هەتاوی] کە بەندە چوومە ئازەربایجان ئەو یەک لەوکەسانە بوو کە تفەنگی هەڵگرتبوو و لە گەڵ ژمارەیەک لە خزمانی مەهاباد و ئەو مەڵبەندەی دەپاراست .پاشان کە ڕووداوی ڕەزائییە هاتە گۆڕێ، بەندە بەڕێزیانم لە گەڵ سەید عەبدوڵا نەوەی شێخ عەبدولقادر [ شێخ عوبەیدوڵا دروستە، چونکە سەید عەبدوڵا کوری شێخ عەبدولقادر بووە ، وەرگێڕ ] ڕا ئەسپارد کە یەکیان بەرەو باکووری دەریاچە و یەکیان بەرەو باشووری دەریاچە چوو و کۆتاییان بە ڕووداوەکان هێنا و پاشان خزمەت دیکەشیان کرد و دوایە لە گەڵ ئێمە هاتن بۆ تاران و هێندێک کاریان کرد کە بەندە ناتوانم لە نیشتمانپەروەری ئەواندا هیچ گومانێکم هەبێ. ئەوە بوو هەرکە لەوێ ئەو تێلگڕافەم دەخووێندەوە کە ، ئەو قسانەی تێیدا کرا بوون وەدرۆم خستەوە و گوتم ئەمن ئەو کەسانە دەناسم و پێم وا نییە کارێکی ئاوایان کرد بێ، بە ڕێکەوت بەشی دوایی تێلگڕافەکە تا ئەندازەیەک پێشبینیەکەی منی وەڕاست گێڕا، لە گەڵ ئەوەشدا، مەئموورێکی کە ئێستا لە وێندەرێ یە گوزارشت دەنووسێ و ئەو زانیارییانەی باسیان دەکا لە زانیارییەکانی من کە نیزیکەی ساڵ و نیوێک، دوو ساڵ لەمەوپێش لەوێ بووم زۆر جیاواز بوو و ئاوای پێشنیاز کرد بوو کە لە مەهاباد حکوومەتی نیزامی بەرقەرار بکرێ و هەر لەو کۆبوونەوەیەی هەیئەتی دەوڵەت دا بە من پێشنیاز کرا بەو دڵنیاییەی بە ئێمەت دا باشتر وایە خۆشت سەفەرێکی کوردستان و مەهاباد بکەی.لە ووڵام دا گوتم من ئامادەم ،ئەگەر مەترسییەکیش هەبێ من ئامادەم بەڵام بۆ متمانە لەوەی کە قسەکەی من ڕاستە گوتم تێلگرافێک دەکەین بۆ ئەو ئاغایانە کە بێنە تارانێ، هەڵبەت کەسانێک کە ئیدی تا ئەو دەرەجەیە یاغی بووبن و خۆیان لە ناوەند جوێ کردبێتەوە ، نایەنە تاران. گوتیان باشە، جا تێلگڕافێک بە نێوی ئاغای ساعید و تێلگرافێکیش لە لایەن منەوە بۆیان بەڕێ کرا و گوتم هەتا ئەوان نەیەنە تارانێ من سەفەرەکەم ناکەم، چونکە لەوانەیە شتی تازەش ببیسم، بە ڕێکەوت حەوتوویەکی پێ نەچوو کە تێلگڕافی ئەوان گەیشتێ کە بەڵێ وەرێ کەوتووین و گەیشتووینە میاندواو، گوتم فەرموون ئەگەر کەسانێک بە تەواوی خۆیان لە دەوڵەت جوێ کردبێتەوە ئاوا خێرا وەڕێ ناکەون بێن، لەو ماوەیە دا و دوای ئەو ڕوداوانە، یانی دە ڕۆژ دوای ڕووداوی سەربزێوی حەمە ڕەشید [ مەبەست حەمە ڕەشید خانی خانزادەیە، وەرگێڕ] ئەعلاعەزرەتی هومایوونی فەرمانی پێدام باش وایە ئەتوو زووتر وەرێ بکەوی و ئەو ئاغایانەش دوایە وەڕێ کەوتن و هاتن و بەندەش چووم بۆ کوردستان و سنە و لەوێوە بۆ سەقز و بانە و میاندواو و مەهاباد و ڕەزائییە و تەورێز و گەڕامەوە تاران و لە جێی خۆیدایە باسی ئەو بەشی سەفەرەکەتان بۆ کوردستان بۆ بگێڕمەوە
لێرە دا ئاغای فەهیمی بباسی هەلومەرجی گشتی کوردستان شی دەکاتەوە و دوایە دەڵێ بەڵام سەبارەت بە لایەنی تایبەتی ، بە ندە کە گەیشتمە سنە چەند ڕۆژێک خەریکی لێکۆڵینەوە بووم، دەبینم لە لایەن هێندێک کەسانەوە پەیامی ئاوا دێ کە دەیانەوێ چاویان بە من بکەوێ بەڵام دەترسێن بێن بۆ لام. ئەمن پێم سەیر بوو، من هەر بۆیە هاتووم کە هەر کەس شتێکی هەیە و قسەیەکی هەیە بە بەندەی بڵێ .ئاغای ئاسەف [ئاسەف دەبێ یەکێک لە نوێبەرانی سنە بووبێ لە مەجلیسی شووڕای میللی ئێران لەو سەر و بەندە دا، وەرگێڕ] کە لە گەڵم بوو بەیاننامەیەکی بڵاو کردەوە و لە ڕاستیدا بانگەوازی لە خەڵک کرد کە ئەگەر کەس قسەیەکی هەیە، شتێکی هەیە بێ بیڵێ. دوای ماوەیەک بەندە چووم بۆ سەقز لەوێ لە پێشدا چاوم کەوت بە ئاغای فەرماندەی لەشکر و بە یەکەوە چووین بۆ بانە، هەڵبەت خانووەکانی ئەوێ لە بەر عەمەلییاتی حەمە ڕەشید ئاوریان تێبەردرابوو و سووتا بوون و ئەو گەوجە بیری نەکرد بووەوە لە بۆچی ئەو کارەی کردووە . تۆ کە دەتویست هەڵێی، هەستە بڕۆ ئیدی بۆچی خەڵکی بێچارەت بێ خانومان کرد و ماڵ ئاور تێبەردانی ئەوانت لە چ بوو خۆ تۆ نە شەڕت کرد و نە هیچ دەتەویست هەڵێی، هەڵهاتبای و ئاوا ئازار دانی خەڵکی بێچارە چ فایدەیەکی هەبوو.هەرچۆنێک بوو ژمارەیەک لە خەڵک هاتبوونەوە و خەریکی دروستکردنەوەی خانووەکانیان بوون.ئەمن وام هەست کرد کە بەوان گوتراوە ئەمن بۆ جێبەجێ کردنی کاری حەمە ڕەشید هاتووم، نەک بۆ جێبەجێ کردمی کاری ئەوان،هەر وەک لە قسەکردن لە گەڵ یەک دوو پیاوی ئایینی دا بۆم دەرکەوت دەیان گوت ئەگەر دەوڵەت دەیەوێ بە ڕێگای حەمە ڕەشید دا یارمەتی خەڵک بدا، کە وا بوو ئێمە چکارەین. ئەمن زۆرم پێ سەیر بوو گوتم شەخسی ئەعلا حەزرەتی هومایوومی ڕۆژێک کە خەبەری ئەو ڕووداوەی بیست وەک ئەوە وابوو کە یەکێک لە کەسانی خۆی سەدەمەی پێ گەیشتبێ، هەر ئاوا پەژارە دایگرت و هەر بۆیەشە شا و سەرۆکوەزیر بەندەیان ناردووە بۆ جێبەجێ کردنی کارەکانتان و دڵخۆشی دانەوەتان و نەیان ناردووم بۆ لای حەمە ڕەشید و ئەگەر بە من بێ هەر دەنێم لە پێش ئەو خانووانە نەوت بە سەر حەمە ڕەشید دا کەن و ئاوری تێبەردەن، ئەمن چکارێکم بۆ وی لە دەست دێ، ئەمن تەنێ بۆ جێبەجێ کردنی کاروباری ئێوەمانان هاتووم
ئەوە بووە هۆی بەهومێد بوونی ئەوان و فکریان گۆڕا و سپاسیان دەکرد، بەڵێنم پێ دان کە کەلوپەلی پێویستیان لە بەر دەست بندری .بۆ شەوێ چوومە سەقز قەدراییەکی زۆرتیڕەگ و کەرەستەی بەنایی و ئاسنەواڵە و شتی دیکەمان بە بەننا و دارتاشەوە نارد بۆ بانە و ئەو چەند ڕۆژەی کە لە وێ بووم ئامراز و کەرەستەکانیان برد و خەریکی دروستکردنەوی خانووەکانیان بوون و چەند کەس لە ئێلخانیزادەکان و کەسانی دی لە جێی دیکەوە کۆ بوونەوە ، ئەمن چوومە سەقز ئەوانیش هاتنە وێندەرێ، ئەوانم لە کۆنەوە دەناسی دەستم کرد بە لێکۆڵینەوە بۆ ئەوەی بزانم ئەو دەمەی کە حەمە ڕەشید دەستی کردووە بە شەڕفرۆشی چ کەسانێک هاوکاریان لە گەڵ کردووە و چ کەسانێک نەیان کردووە. بیستم هێندێک کەس کە ماڵ و مڵکیان لە دەور وبەری بانە و میرەدێ و ئەو شوێنانە بووە ئەو سەردەمی کە حەمە ڕەشید نۆکەری دەوڵەت بووە ، ئەوانیش لە سەر ماڵ و موڵکی خۆیان بوون و ئێستا موڵکی خۆیان بەجێ هێشتووە و چوون لە بۆکان و شوێنی دی لێی دانیشتوون بۆ ئەوەی نەگوترێ کە ئەوان لایەنگری حەمە ڕەشید بوون دیارە بەندەش دەبوو ئەو کەسانەی کە خزمەتکاری دەوڵەتن و کاغەزی مەئموورانی پێشووی دەوڵەتیان سەبارەت بە خزمت کردن پێیە، دیسان بەهومێد بکەمەوە سەبارەت ڕوحم و بەزەی دەوڵەت و پێیان بڵێم کە هاوکاری دەکرێن بۆ ئەوەی ڕازی بن و بڕۆن بە دووی کاری خۆیانەوە
دوایە گەڕامەوە بۆ سنە و لە گەڕانەوە دا بۆ سنە هێندێک تێلگڕاف لە تارانەوە بە دەستم گەیشت کە هەستم کرد پێوا بوونم لە سەر چوونم بۆ بانە دروستە واتە هێندێک کەس لەوێ هەن کە پێێان خۆش نییە ئەو هەیئەتە سەری ئەوێ بدا و لەوێ تاوانیان وەپاڵ هێندێک کەس دەدا و دەیان گوت کە چاوپێکەوتنی ئەوانە لەبار نییە یان باش نییە. بەڵام بەندە ئەرکی خۆم بەڕێوە دەبرد و گوێم لە قسە و ئیرادەی کەسی دیکە نەبوو .دوایە ئەو کەسانەی کە دەیانەویست سکاڵا و گازەندە بکەن بەڵام دەترسان ووردە ووردە دەهاتنە لام. لەو کەسانەی کە هەم خەڵکی شارنشین و هەم خەڵکی دیکە شکایەتیان لێ دەکرد کەسێک بوو بە ناوی مەحموودی کانی سانانی کە یەکێک لە شەڕانییەکانی وەک حەمە ڕەشیدە و تا بەر لە خەرمانان [ی ساڵی ١٣٢٠] لە زیندان دا بووە و دوای خەرمانان ئازاد کراوە و ڕۆیشتووە. ئەو کەسەیان لەوێ داناوە بۆئەوەی سەرحەدی ئەوێ بپارێزێ. ئەو پارێزگارییەی لە سنووری دەکا ئەوەیە کە دەهێڵێ تەبەعەی عێڕاقی بە بێ پاسپۆرت بێنە ئەم لایە، یان بۆخۆی پاسپۆرتیان دەداتێ ،بێ پسانەوە ماڵی قاچاغ دەهێنێ کە دیارە ماڵ و کەلوپەلی قاچاغ لە دەوروبەری کوردستان زۆرە و ئەو کەلوپەلە قاچاغەی کە دەیەوێ بییانهێنێتە نێو شاری ، دەنووسێ ئەوە بۆ بەکارهێنانی نێوخۆیە، پێشیان پێ مەگرن و ئەو کەلو پەلەش کە بۆ هەناردە کردن دەیان کڕێ دەنووسێ ئەوە بۆ بەکارهێنانە لە هەورامان و مەریوان، ئیجازەیان پێویست نییە. موڵکی خەڵکیش داگیر دەکا، هێندێکان دنە دەدا بۆ ئەوەی شوێنێک بە ئی خۆیان دابنێن و خۆشی دەکا بە موباشیری هێندێک کەسی دیکە، بەڵام وەرە و ببینە چ جۆرە موباشیرێک
بۆ وێنە حاجی موعتەمەدی کوردستانی کە لەو دواییانە دا کۆچی دوایی کرد لەو ناوچانە دا هێندێک موڵکی هەیە کەوەک باسیان دەکرد ئەو موڵکانە داهاتیان سەدهەزار تمەنە و ئەو موڵکانە بە دەست ئەو کەسەوەیە و دوو هەزار تمەنی بۆ ناردووە و گوتویە ئەوە داهاتی موڵکەکانە. هێندێک لە خاوەنانی ئەو موڵکانە هاتنە لام و لە وانە ئاغای دوکتور ئەردەڵان کە یەکێک لە خاوەنموڵکانی ئەوێ یە، حوکمێکی پێ بوو لە لایەن ستادی ئەڕتەشەوە بۆ ئەوەی موڵکەکانی وەربگرێتەوە. فەرماندە لەوێ پێی گوت من مەئمووری جێ بە جێ کردنی بڕیارانم ئەگەر حوکمێکت بە دەستەوەیە لە لایەن مەحکەمەوە ئەوە قەبووڵ دەکەم دەنا کاغەزی دی قەبووڵ ناکەم. ئەمن زۆرم پێخۆش بوو و پێی گەشامەوە کە فەرماندەیەک تا ئەو ئەندازەیە قانوون ڕەچاو دەکا، بەڵام بە ڕێکەوت بۆ بەیانی ئەو ڕۆژە دۆسییەیەکم دی کە لە ژاندارمەری یەوە سەبارەت بە کەسێکی دیکە هێنابوویان کە بۆخۆیان بڕیاریان داوە موڵکەکەی وی بدەنەوە و دەرکەوت کە ئەو کارە دەکەن جا لە بەر چی ئەوە دەکەن نازانم چتان عەرز بکەم
هەرچۆنێک بێ ئێمە مەئموورێکی ئاوامان لە سەر سنوور هەیە، مەئمووری گومرگ ناوێرێ متەقیشی لە بەر بێ و قسەیەک بکا و ئەو کەسە [مەحموودی کانی سانانی] لە کارو باری ئەوێدا ئەوەندە دەستی دەڕوا و ئەوەندە نفووزی پەیدا کردووە شەخسی فەرماندەش هەر وا پارێزگاری لێ دەکا. سەرۆکی ژاندەرمەری ئەوێ کۆلۆنێل میرفێندرسکی زۆر ئینسانێکی باش بوو،مەئموورەکانیشی باش بوون بەڵام ئەویش لێی ڕازی نییە بەڵام ناوێرێ سەبارەت بە کردەوەکانی ئعتڕاز بکا و لەوەش زیاتر لەوێ دیتم کە مەحموودی کانی سانانی لەوێ بە ناوی فەرمانداری نیزامی هەورامان و مەریوان کاغەز ئیمزا دەکا، بەندە نازانم کە هەورامان و مەریوان کەی بوو بە شارستان و کێ ئەوی کردووەتە فەرماندار و كێ لەوێ حکوومەتی نیزامی داناوە.پاشان هاتینە سەقز و ویستمان بچینە مەهاباد. ئەو مەئموورەی کە ئەو گوزارشتەی هەوەڵێی ناردبوو هاتبوو دیتم کە پێکێشی دەکا بەندە نەچم
،بۆ مەهاباد . ئاغای سەرهەنگ عەلەوی لێی پرسیبوو بۆچی نەچێ ، گوتبووی لە بەر ئەوەی مەترسیدار پرسیاری کرد بوو چ مەترسییەک؟ دەکووژن، زیندانی دەکەن چ دەکەن؟ گوتبووی نەخێر ئەگەر هیچکام لەوانەش نەبێ بەلانی کەمەوە لە سەر ڕێگا پێشیان پێ دەگرن و دەیان گێڕنەوە.سەرهەنگ پێی گوتبوو کە فڵانەکەس لە هیچکام لەوانە ناپرینگێتەوە، چونکە بە دڵخوازی خۆی هاتووە و ناترسێ و دەچێ، جا هەر لەو ڕۆژە دا خەبەر هات کە پاسگایەکی سۆڤییەتییەکان پاسگایەکی ژاندارمەرییان چەک کردووە. منیش گوتم ئێمە دەچین و چەند ژاندرمیشمان لە گەڵە و ئەگەر چەکەکانی ئەوانیشیان ئەستاند با بی ئەستێنن. لە ڕاستیدا پاسگای سۆڤیەتییەکان بەو پەڕی ڕێزەوە لە گەڵمان جووڵانەوە و زۆر لە گەڵمان خۆش ڕەفتار بون و بە هیچجۆر هیچ بێ ڕێزییەکیان لێوە
نەبیندرا. پاسگای ژاندارمەری بە چەکەوە لە سەر جێی خۆی بوو و هیچکام لەو شتانەی گوترابوون وا نە بوو و مەبەستی ئەو مەئموورە لەو قسانە ئەوەبوو ڕاست و درۆی ئەو گوزارشتانەی دابووی ڕوون نەبێتەوە. دوایە چووین و دوو شەو لە بۆکان بووین. ژمارەیەک خەڵک کە ماڵ و موڵکیان لێ ئەستاند بوون هاتنە لای بەندە و سکاڵا و گازەندەی خۆیان دەکرد و هێندێک کاغەزشیان نیشان دام کە کاربەدستانی پێشوو ئیمزایان کردبوون، لە سپەهبود شابەختی یەوە بگرە تا خودالێخۆشبوو سەرتیپ ئەڕفەع و گوڵشائیان و هەر کەس کە لەوێ بووە لە دوای خەرمانانەوە [ خەرمانانی ١٣٢٠ی هەتاوی، وەرگێڕ] نووسیویە ئەوانە هەمیشە خزمەتکاری دەوڵەت بوون و خزمەتیان کردووە و بەندە جگە لە تەئیدی ئەو بەڵگە ڕەسمیانە کە مەئموورەکانی دەوڵەت داویە بەوان بە موعتەبەر بزانم چارەیەکی دیکەم نەبوو.چونکە دیتم کە ئەوانە سەردەمێک خزمەتیان کردووە و هیچی خراپیان نەکردووە و و لە خۆڕا نابێ بیانترسێنن. لەوێوە شەرحێکم نووسی بۆ فەرماندەی لەشکر کە ئەو کەسانەی کە باسیان هاتووەتە نێو نێوان پێشینەیان ئەوەیە، ئێستا هاتوونەتە ئێرە و ماوەیەکە لێرە ماونەتەوە و ئەوە کەسانێکن کە دەست بە سەر ماڵ و موڵکیان دا گیراوە ، ئێستا باش دەبێ ئێوە دڵنیایان کەن بۆ ئەوەی بە هومێد بن و بێنەوە سەر ماڵ و موڵکی خۆیان و خزمەت بکەن. بە داخەوە ئەو داوایەی من پێک نەهات و گوتیان ئەوانە لە خەرمانان دا کاری تێکدەرانەی زۆریان کردووە و تاڵانیان کردووە و ناکرێ بگێڕدرێنەوە شوێنی خۆیان. بەندە لەوێوە چوومە مەهاباد واتە ناوەندی مەترسی و ئاور!! ئەو هەموو نێوانەیان بۆ هەڵبەستبوو، هەوەڵێ کە گەیشتمە جێ ژمارەیەک لە تاجر و پیاوانی ئاینی و ماقووڵانی شاری هاتبوون بە پیلمەوە پێموا بوو بیستبوویان کە وەزیرێک لە لایەن شاوە دێ.وەک ئەوە وایە مەلایکەتێک لە ئاسمانەوە بێ.هەرچۆنێک بێ ئەوان بە ئەوپەڕی زەوق و خۆشییەوە پێشوزاییان لێ کردم و پێکێشیان دەکرد ئەمن سواری ماشێن ببمەوە و ئەوان بە پێیان بە دوام دا بێن. بەندە ئەوەم قەبوووڵ نەکرد، گوتم ئاغایان زەحمەتیان کێشاوە بە پێیان هاتوون، زۆر دوور لە ئینسافە بەندە بە سواری ماشێن بەردەوام بم و ئەوان بە پێیان بە جێ بهێڵم، بە تایبەتی لە بەر ئەوەی بۆ دەربڕینی ڕوحم و بەزەیی ئەعلاحەزرەتی هومایوونی و دەوڵەت هاتووم ناشێ من سوار بم و ئەوان پیادە. هەتا مزڵ بە پێیان چووم و دوای نیوەڕۆش سەرۆکانی کورد دەستە دەستە هاتنە لام و جگە لە دەربڕینی گوێڕایەڵی و حورمەت لێنان لە دەوڵەت هیچ شتێلی دیکەیان نە دەگوت و هەموویان هێندێک هۆیان باس دەکرد کە مرۆ نەدەکرا لە ئاست ئەو قسانە هیچ بڵێ. بۆ وێنە دەیانگوت ئێمە لە ڕووی بیروڕای مەزەبی و ئیسلام و بە پێی بنەماکان و بنچینەکامی ئیسلامی گوێڕایەڵی لە سەلتەنەتی ئێران دەکەین و ئەوە بۆ ڕواڵەت کاری نییە. ئێمە لەو بڕوایە داین ئێڕانی ڕەسەن ئێمەین. هەموو دەیانگوت بۆچی هێندێک کەستان بانگ کردووە بۆ تاران [ لەو سەردەمە دا قازیی محەمەد، قەرەنی ئاغای مامەش، سەید عەبدوڵا ئەفەندی لە تاران بوون، وەرگێڕ] و لە ئێمەتان نەگێڕاوە. ئێمە دەبێ شا ببینین، مەجلیس ببینین و ، گوتم خەتای ئەوە لە ئەستۆی منە ، لە بەر ئەوەی هێندێک تاوان وەپاڵ هێندێک لە ئاغایان درابوو داوامان لێکردن بێن، هەڵبەت داوا لە ئێوەش دەکەین کە بێن بۆ تارانێ و بچنە خزمەت شا.چاوتان بە دەوڵەتیش بکەوێ. دەوڵەتیش ئێوە ببینێ، ئێوەش دەوڵەت ببینن ، دەچنە خزمەت ئەعلاحەزرەتیش مەجلیسیش ببینن. ئێوە ئێرانین . لەو دووسێ ڕۆژەی دا کە لەوێ بووم جگە لەوەی کە دەستە دەستە دەهاتن و قسەی خۆیان دەکرد و گوێڕایەڵی خۆیان دەردەبڕی قسەیەکی دی لە گۆڕێ دا نەبوو. تەنیا سکاڵا و گازەندەیان ئەو فەرماندەیەی ئەڕتەش هەبوو کە هەمیشە ویستوویەتی ئەوان وەک یاغی بناسێنێ . وەک دەرکەوت جاری یەکەم کە ئەو چووە بۆ مەهاباد، بە ڕێزەوە میوانداریان لێ کردووە و خزمەتیان پێ کردووە و پێیان گوتبوو کە ئێمە هەمیشە لە خزمەت دەوڵەت دا بووین و گوێڕایەڵی بووین. ئەویش لە ووڵام دا پێی گوتبوون کێ گوتوویە گوێڕایەڵی بکەن، دەوڵەت حەوجێی بە خزمەتی ئێوە نییە و دوایە پێی گوتبوون ئێوەومانان دەبێ ئیعدام بکرێن. ئەوە شێوەی میوانداری لەوی بووە و لە بەرانبەر خزمەتی خەڵک یان دەربڕینی گوێڕایەڵی و سەر وەبەرهێنان ، ئەو کەسانەی کە تا ئەو دەرەجەیە خۆیان بە ئێرانی دەزانن داخودا دەکرێ ئینسان جنێویان پێ بدا و لە ڕووی ڕق وکینەوە بەدگۆییان بکا. ئەوانە لە خزمەت دەوڵەت دان، بۆ نموونە عەرزتان دەکەم. قەرەنی ئاغای ئەمیر عەشاییر سەرۆکی خێڵی مامەش ئینسانێکە کە هەموو دەزانن ئێرانییەکی دەمارگرژە و هەموو دەزانن کە لای ئەو ناکرێ بە سووکی باسی ئێران بکرێ. پیرە پیاوێکی بەڕێزە. کوڕەکەی لەوێ بە ئامادە بوونی فەرماندە و سەرۆکی ستاد قسەی دەکرد دەیگوت کە من خۆم سەرباز بووم و بابم سەرباز بووە و باپیرم سەرباز بووە. ئێمە هەموومان سەربازی دەوڵەت بووین و خزمەتمان بە دەوڵەت کردووە و لەو ڕێبازە دا زۆر کەسن لێ کووژراوە. جا لە ووڵامی ئەوە دا ئەوە چ قسەیەکە پێیان بڵێن سەرلەشکرەکان ئەوەندەیان خزمەت کردووە کە دەبێ هەموو بچنە ناو کۆشک.باشە ئەو چ قسەیەکە کە دەبێ بەوانی بڵێن کە هەمیشە ئەوان لە مەڕ دەوڵەت دڕدۆنگ و دەوڵەت لەمەڕ وان دڕدۆنگ بکەن.کام لە سەرلەشکرەکان چووەتە کۆشک و لە ڕاستییدا قسەی وا زۆر خراپە و لە جیاتیان دەبێ هاوڕێیەتیان بکرێ ،کەسێک کە شانازی دەکا بە ئێرانییەت، نابێ بەو شێوەیە ڕەفتاری لە گەڵ بکرێ.نابێ پێی بگوترێ تۆ ئێرانی نی، ئەویش لە لایەن کەسێکەوە کە مەعلووم نییە جەد و ئابادی خۆی کێ یە؟ لە لایەن خەڵکی مەهاباد و کوردستانەوە بەندە بەوپەڕی متمانەوە عەرز دەکەم کە ئەو عەلاقەیەی ئەوانە بە ئێرانیان هەیە نموونەی نییە

دوو ڕوونكردنه‌وه‌ی‌ دره‌نگ وه‌خت

2012-01-21T17:56:00.007+01:00

تێبینی: بە بۆنەوەی هاتنەوەی ٢-ی ڕێبەنانی پێرۆز دوو ڕوونکردنەوەی بنکەی ژین بڵاو دەکەینەوە کە لە ووڵامی هێندێک کەس دا نووسراوە. ئەوانە لە جیاتی دەستخۆشی لەو دامەزراوەیە بۆ ئەو هەموو زەحمەتەی بۆ بووژاندنەوەی چاپەمەنییەکانی سەردەمی کۆمار کێشاویەتی، لە خوت و خۆڕایی پێی هەڵدەکاڵێن.
ڕوانگە

دوو ڕوونكردنه‌وه‌ی‌ دره‌نگ وه‌خت

خوێنده‌واری‌ ئازیز، ئه‌م دوو ڕوونكردنه‌وه‌یه‌ نیوه‌ی‌ یه‌كه‌می‌ ئه‌مساڵ‌ نووسراون، بڵاوكردنه‌وه‌یان له‌به‌ر سه‌رقاڵی‌‌و پڕكاری‌ دوا كه‌وت. بۆ ئه‌وه‌ی‌ بۆچوونی‌ (بنكه‌ی‌ ژین) له‌و دوو لایه‌نه‌وه‌ بۆ مێژوو تۆمار ببێ‌، پێویست بینرا بڵاو بكرێنه‌وه‌. هیوایه‌ به‌شدارییه‌كی‌ ڕاستگۆیانه‌ بن له‌ خستنه‌ ڕووی‌ ڕاستیدا.

بنكه‌ی‌ ژین
تشرینی‌ دووه‌می‌ 2011

(1)
ڕوونكردنه‌وه‌
كاتی‌ خۆی‌، ساڵی‌ 2007، كه‌ (بنكه‌ی‌ ژین) هه‌شتاویه‌ك ژماره‌ی‌ ڕۆژنامه‌ی‌ "كوردستان"ی‌ زمانی‌ حاڵی‌ حیزبی‌ دیموكراتی‌ كوردستان- 1946ی‌ به‌ پڕۆژه‌یه‌كی‌ هاوبه‌ش له‌گه‌ڵ‌ (ده‌زگای‌ ئاراس)دا له‌چاپ دایه‌وه‌، ده‌نگدانه‌وه‌یه‌كی‌ زۆری‌ له‌ ناوه‌وه‌و ده‌ره‌وه‌ی‌ كوردستان به‌نسیب بوو. ئه‌و به‌رهه‌مه‌، به‌لای‌ بنكه‌وه‌، شاكارو سه‌رتۆپی‌ هه‌موو كاره‌كانیه‌تی‌، چونكه‌ –به‌ شانازییه‌وه‌- ئه‌رك‌و ماندوێتی‌‌و زه‌حمه‌تێكی‌ زۆری‌، به‌ هاوكاریی‌ بنه‌ماڵه‌ی‌ خوالێخۆشبوو ڕه‌شید باجه‌ڵان‌و قسه‌ی‌ خێری‌ هێندێ‌ دۆست‌و پشتیوانی‌ بنكه‌ له‌ به‌غدا، به‌ په‌یداكردن‌و خاوێنكردنه‌وه‌و ڕێكخستن‌و ئاماده‌كردنی‌ ئه‌و (81) ژماره‌یه‌وه‌ كێشاو دواجار له‌ به‌رگێكی‌ یه‌كجار نازداردا خرایه‌ به‌رده‌ستی‌ خوێنده‌وارانی‌ كورد.
زۆری‌ به‌رهه‌مه‌كانی‌ بنكه‌ به‌ڵگه‌نامه‌یین، واته‌ یا هه‌ر نموونه‌ی‌ وێنه‌و به‌ڵگه‌نامه‌ن، یان ژماره‌یه‌كی‌ دیاری‌ ئه‌و نموونانه‌یان تێدایه‌. وا ڕێ‌ كه‌وتووه‌ جاروبار لاپه‌ڕه‌یان لێ‌ یا دووباره‌ بووه‌ته‌وه‌، یان په‌ڕیوه‌و له‌بیر چووه‌. كه‌م‌وكورتی‌‌و هه‌ڵه‌ی‌ بێ‌مه‌به‌ستی‌ له‌و جۆره‌ هه‌بوون‌و پاشتر پێیان زانراوه‌، ڕاستكردنه‌وه‌یان –به‌ناچاری‌- هه‌ڵگیراوه‌ بۆ چاپێكی‌ دیكه‌.
ماوه‌یه‌ك پاش بڵاوبوونه‌وه‌ی‌ ئه‌و به‌رهه‌مه‌ ناوبراوه‌، له‌ڕێی‌ چه‌ند براده‌رێكه‌وه‌ پێ‌ زانرا كه‌ لاپه‌ڕه‌ (3)ی‌ ژماره‌ (22) له‌ ژماره‌ (23)یشدا دووباره‌ كراوه‌ته‌وه‌و لاپه‌ڕه‌ ڕاسته‌قینه‌كه‌ بیر چووه‌و له‌ جێی‌ خۆیدا دانه‌نراوه‌. ئه‌و هه‌ڵه‌یه‌، به‌ هه‌موو دڵنیایی‌یه‌كه‌وه‌، له‌ ئه‌نجامی‌ پڕكاری‌‌و سه‌رقاڵیی‌ زۆره‌وه‌ ڕووی‌ داوه‌، به‌تایبه‌ت كه‌ بنكه‌ توانایی‌یه‌كی‌ كه‌می‌ مرۆیی‌‌و ماددیی‌ له‌چاو ئه‌ركه‌ زۆره‌كانیدا هه‌یه‌‌و به‌شی‌ هه‌ره‌ زۆری‌ كاروباره‌كانی‌ له‌ ئه‌ستۆی‌ چه‌ند ئه‌ندامێكیدایه‌‌و ئاسایی‌یه‌ له‌ ئه‌نجامی‌ كاری‌ زۆره‌وه‌ تووشی‌ هه‌ڵه‌ی‌ وا ببن. بۆیه‌ هیچ نه‌كرا، ئه‌وه‌ نه‌بێ‌ كه‌ چاوه‌ڕوانی‌ په‌یداكردنی‌ ژماره‌كانی‌ دیكه‌ی بین، تا –خوا یار بێ‌- له‌ چاپێكی‌ نوێی‌ بێ‌كه‌م‌وكوڕیدا بڵاو بكرێته‌وه‌. پار، كه‌ بیسترا ده‌وره‌یه‌كی‌ ئه‌و ڕۆژنامه‌یه‌ له‌لایه‌ن بنه‌ماڵه‌یه‌كه‌وه‌ پێشكه‌شی‌ به‌ڕێز كاك مه‌سعوود بارزانی‌ كراوه‌، نامه‌یه‌كی‌ به‌ ناوی‌ بنكه‌وه‌ بۆ نووسراو ڕووی‌ لێ‌ نرا تا بفه‌رموێ‌ ئه‌و ژماره‌ نوقسانانه‌ بخرێنه‌ به‌رده‌ست‌و ئه‌و كاره‌یان پێ‌ ته‌واو بكرێ‌، بنكه‌ هێشتا له‌ چاوه‌ڕوانیی‌ ئه‌وه‌دایه‌.
(دووشه‌ممه‌ی‌ ڕێكه‌وتی‌ 24/1/2011)، باس‌وخواس له‌ كۆڕێكی‌ شاری‌ هه‌ولێردا سه‌باره‌ت به‌ حكوومه‌تی‌ میللیی‌ كوردستان له‌ مه‌هاباد، هاتووه‌ته‌ سه‌ر ئه‌و چاپه‌ی‌ ڕۆژنامه‌ی‌ "كوردستان"‌و "حامید گه‌وهه‌ری‌" ناوێك، له‌بریی‌ ده‌ستخۆشی‌لێكردن‌و به‌رز هه‌ڵسه‌نگاندنی‌ ئه‌و كاره‌، نه‌دیو و نه‌ناسیو ئه‌م كه‌م‌وكورتییه‌ی‌ لاپه‌ڕه‌یه‌كی‌ ڕۆژنامه‌ی‌ "كوردستان"ی به‌ ده‌ستئه‌نقه‌ست‌و بۆ نیازێكی‌ تایبه‌ت لێك داوه‌ته‌وه‌، گوایه‌ نه‌ویستراوه‌ بابه‌تی‌ (نوگقی‌ محه‌مه‌د مه‌حموود ئه‌فه‌ندی‌ له‌ ڕۆژی‌ هاتنی‌ مه‌لا مصگهفا له‌ حچووری‌ حه‌چره‌تی‌ پێشه‌وای‌ كوردستان) كه‌ له‌ لاپه‌ڕه‌ (3)ی‌ ژماره‌ (23)دایه‌، بخرێته‌ به‌ر چاوی‌ خوێنده‌واران‌و شاردراوه‌ته‌وه‌!! له‌كاتێكدا به‌ڵگه‌ی‌ بێ‌ئه‌ملاوئه‌ولای‌ له‌بیركرانی‌ ئه‌و لاپه‌ڕه‌یه‌، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ناوی‌ ئه‌و بابه‌ته‌ له‌ پێڕستی‌ ناوه‌ڕۆكی‌ ژماره‌كانی‌ "كوردستان"دا هێنراوه‌ته‌وه‌ (ل49)، ته‌نانه‌ت هه‌واڵه‌كانی‌ تایبه‌ت به‌ خوالێخۆشبوو مه‌لا مسته‌فا بارزانی‌ له‌و لێكۆڵینه‌وه‌یه‌دا كه‌ بۆ ڕۆژنامه‌كه‌ كراوه‌، له‌ژێر سه‌رباسێكدا به‌ ناوی‌ خۆیه‌وه‌ ڕیز كراون (ل31-32).
ئه‌م بۆچوونه‌ –به‌ هه‌موو ڕووسووری‌‌و بڕوابه‌خۆبوونێكه‌وه‌- نه‌ك هه‌ر بێ‌ویژدانانه‌، به‌ڵكوو به‌ ته‌واوی‌ ناڕاست‌و هه‌ڵه‌و تفه‌نگ به‌تاریكییه‌وه‌ نانه‌!، به‌تایبه‌ت كه‌ كه‌سێك كردوویه‌ نه‌ دوورونزیك ئاگاداری‌ كارو چالاكیه‌كانی‌ بنكه‌یه‌، نه‌ ئه‌نجومه‌نه‌كه‌ی‌ ده‌ناسێ‌‌و ده‌زانێ‌ به‌ چ گیانێكی‌ خاوێنی‌ كوردانه‌وه‌ كار ده‌كا. بنكه‌، وه‌ك ده‌زگایه‌كی‌ زانسیتی‌ كوردی‌‌و پڕۆژه‌یه‌كی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌‌و نیشتمانی‌، به‌بێ‌ پاكانه‌كردن -به‌ر له‌ هه‌موو شتێك- خۆی‌ له‌ به‌رده‌می‌ دادگای‌ مێژوو و میلله‌تدا به‌ به‌رپرس‌و په‌رێزی‌ خۆیشی‌ به‌ پاك ده‌زانێ‌. بۆیه‌ به‌رهه‌مه‌كانی‌، له‌ ئاستێكی‌ وا به‌رزی‌ زانستی‌‌و بێ‌لایه‌نیدان كه‌ هه‌رگیز ڕێ‌ به‌ خۆی‌ نه‌دا، له‌به‌ر پابه‌ندبوون به‌ ئه‌مانه‌تی‌ مێژوویی‌‌و زانستی‌، مێژوو بشێوێنێ‌‌و به‌ ویستی‌ خۆی‌ ده‌ستكاریی‌ بكا، به‌ڵكوو مه‌به‌ستیه‌تی‌ مێژوو وه‌كوو خۆی‌ به‌بێ‌ هیچ شێوه‌ لایه‌نگرییه‌ك بنووسرێته‌وه‌و زیندوو بكرێته‌وه‌. جۆری‌ به‌رهه‌مه‌كانیشی‌ گه‌واهیی‌ له‌سه‌ر ئه‌م ڕاستییه‌ بۆ ده‌ده‌ن. بنكه‌، ئه‌گه‌ر به‌و گیانه‌ كوردییه‌و به‌ نیازی‌ خزمه‌تكردنی‌ سه‌رتاسه‌ری‌ كوردستان‌و كورد به‌بێ‌ جیاوازی‌ كاری‌ نه‌كردایه‌، پڕكێشیی‌ نه‌ده‌كرد پڕۆژه‌ی‌ هاوبه‌ش بۆ له‌چاپدانه‌وه‌ی‌ ئه‌م ڕۆژنامه‌یه‌و ڕۆژنامه‌ی‌ "ده‌نگی‌ گێتیی‌ تازه‌"‌و خولی‌ یه‌كه‌م‌و دووه‌می‌ گۆڤاری‌ "ده‌نگی‌ گێتیی‌ تازه‌" له‌گه‌ڵ‌ (ده‌زگای‌ ئاراس)دا‌و بۆ له‌چاپدانه‌وه‌ی‌ گۆڤاری‌ "هه‌تاو، 188 ژماره‌" له‌گه‌ڵ‌ (ده‌زگای‌ موكریانی‌)داو بۆ له‌چاپدانه‌وه‌ی‌ ڕۆژنامه‌ی‌ "كوردستان، تاران، 209 ژماره‌" له‌گه‌ڵ‌ (ئه‌كادیمیای‌ كوردی‌)دا به‌جێ‌ بهێنێ‌‌و -به‌بێ‌ زیاده‌ڕۆیی‌- به‌و سه‌نگ‌و قورسایی‌یه‌وه‌ له‌ ناوه‌ندی‌ ڕۆشنبیریی‌ كوردیدا ده‌ر نه‌ده‌كه‌وت و ئه‌و هه‌موو دۆست‌و هاوكاره‌ی‌ له‌ ناوچه‌ جیاجیاكانی‌ كوردستان بۆ په‌یدا نه‌ده‌بوو و كه‌سانی‌ لێكۆڵ‌ به‌تایبه‌ت بۆ خوێندنی‌ ماسته‌رو دكتۆرا له‌ ناوه‌وه‌و ده‌ره‌وه‌ی‌ كوردستان تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ ڕوویان تێ‌ نه‌ده‌كردو سوودیان لێ‌ وه‌ر نه‌ده‌گرت!
مایه‌وه‌ هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ بڵێین: چوار ساڵ‌ به‌سه‌ر بڵاوبوونه‌وه‌ی‌ ئه‌و كتێبه‌دا تێ‌په‌ڕیوه‌، بۆچی‌ پێشتر ئه‌و قسانه‌ به‌ نووسینێك بڵاو نه‌كرانه‌وه‌و هه‌ڵگیران بۆ ئه‌مڕۆ و هه‌ل‌ومه‌رجی‌ ئه‌م ڕۆژانه‌ی‌ كوردستان، تا هه‌م له‌پشته‌وه‌ خه‌نجه‌ری‌ ژاراویی‌ پێ‌ له‌ (بنكه‌ی‌ ژین) بدرێ‌‌و هه‌م ((نان‌و پیازیشی پێوه‌ بخورێ‌!!)). ئه‌م قسانه‌، به‌لای‌ ئێمه‌وه‌، نه‌ك هه‌ر خزمه‌تی‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌ گشتی‌ ناكه‌ن‌و به‌ ناهه‌ق ده‌بنه‌ مایه‌ی‌ گومانی‌ بێ‌بناغه‌ هه‌ڵبه‌ستن‌و شێواندنی‌ ڕووی‌ ڕاستی‌ چالاكیی‌ ڕۆشنبیریی‌ ده‌زگایه‌كی‌ كاراو پڕبه‌رهه‌می‌ وه‌كوو (بنكه‌ی‌ ژین)، به‌ڵكوو له‌ چوارچێوه‌ی‌ هێندێ‌ هه‌وڵی‌ بێ‌ئینسافانه‌دان بۆ تێوه‌گلاندنی‌ بنكه‌و به‌لاڕێدابردن‌و ڕه‌نگكردنی‌ به‌ ڕه‌نگی‌ ئه‌م یا ئه‌و لایه‌ن -به‌وپه‌ڕی‌ ڕێزمانه‌وه‌ بۆ هه‌موویان- هه‌تا نه‌توانێ‌ په‌یامه‌كه‌ی‌ خۆی‌ به‌جێ‌ بگه‌یێنێ‌. به‌ڵام هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ به‌سه‌ ئه‌م به‌یته‌ له‌گه‌ڵ‌ به‌هه‌شتی‌ "شوكری‌ فه‌زڵی‌"دا بڵێینه‌وه‌:
((گێره‌شێوێنێ‌ كه‌ كای‌ كۆنی‌ به‌با دا له‌كنت
چاكه‌ هه‌ر لێی‌ خوڕی‌، سه‌یری‌ ده‌م‌وكاوێژی‌ نه‌كه‌ی‌!))
خوا كاری‌ چاكی‌ دڵسۆزان ڕاست بێنێ‌.

(2)

گومانێكی بێ‌بناغه‌
(وه‌لاَمێكی دره‌نگ وه‌ختی‌ وتاره‌كه‌ی‌ كاك حه‌سه‌نی ئه‌ییوب زاده‌)

ماوه‌یه‌ك له‌مه‌وبه‌ر كاك "حه‌سه‌نی ئه‌ییووب زاده‌"، نووسینێكی به‌ناوی‌ "وتارێكی مێژوویی: به‌ڵگه‌یه‌كی ته‌زویریی له‌په‌نای‌ (92) ژماره‌ی‌ ڕۆژنامه‌ی‌ كوردستان"ی‌ سه‌رده‌می كۆمار؟!"ه‌وه‌ له‌ ڕێی‌ ئینته‌رنێته‌وه‌ بۆ ناردین، سه‌رپێیی هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ وه‌لاَمی درایه‌وه‌ كه‌ به‌ڕێزیان به‌ هه‌ڵه‌دا چووه‌و به‌ زووترین كات وردتر وه‌لاَمی ده‌درێته‌وه‌، كه‌چی دواتر ئه‌و نووسینه‌ی‌ له‌ ژماره‌یه‌كی زۆری‌ ماڵپه‌ڕه‌ كوردیه‌كاندا بلاَو كرده‌وه‌. ناوبراو، به‌بێ‌ هیچ به‌ڵگه‌و ده‌ستاوێژێكی متمانه‌پێكراو، گومانی خستووه‌ته‌ سه‌ر شاكارێكی مێژووییی (بنكه‌ی‌ ژین)، كه‌ پێوه‌ندیی‌ به‌ مێژووی‌ حیزبی‌ دیموكراتی‌ كوردستانه‌وه‌ هه‌یه‌.
بنكه‌ی‌ ژین، به‌ شایه‌تیی به‌رهه‌م و چالاكیه‌كانی خۆی‌ و ئاگادارانی ناوه‌وه‌و ده‌ره‌وه‌ی‌ كوردستان، به‌بێ‌ زیاده‌ڕه‌وی‌ و شانازیی بێ‌بنچینه‌، ده‌زگایه‌كی نه‌ته‌وه‌یی‌‌و نیشتمانیی‌ زانستیی ئه‌مڕۆی‌ ولاَته‌، بایه‌خێكی له‌ڕاده‌به‌ده‌ری به‌ لایه‌نی زانستی‌ و به‌ڵگه‌نامه‌ییی كارو به‌رهه‌می خۆی‌ داوه‌.
بنكه‌، خۆشبه‌ختانه‌ به‌ حوكمی به‌رنامه‌و نه‌خشه‌ی‌ كاری‌ خۆی‌، ده‌زگایه‌كی یه‌كجار دووره‌ له‌ ده‌ستێوه‌ردان و كاریگه‌ری‌ و ڕاسپارده‌ی‌ ده‌ره‌كی، هه‌موو كارو به‌رهه‌مێكی خۆیی پاش وردكردنه‌وه‌و تاووتوێكردن و هه‌ڵسه‌نگاندن و دڵنیابوون له‌ دروستی‌ و ڕاده‌ی‌ خزمه‌تكردنی ڕاستیی مێژوویی، ئه‌مجا به‌ره‌و بلاَوبوونه‌وه‌ بردووه‌. به‌رهه‌می بلاَوكراوه‌ی‌ بنكه‌و ئه‌وانه‌یش كه‌ له‌نزیكه‌وه‌ ئاگاداری كاروبارینی، شایاتحاڵی‌ ئه‌م ڕاستییه‌ن.
هه‌موو هه‌ڵلاَیه‌كی كاك حه‌سه‌ن له‌سه‌ر ئه‌وه‌یه‌ -گوایه‌- ئه‌و به‌یاننامه‌ی‌ دامه‌زراندنی حیزبی دیموكراتی كوردستان، كه‌ كراوه‌ته‌ پاشكۆیه‌كی (81) ژماره‌ی‌ ڕۆژنامه‌ی‌ "كوردستان"ی‌ به‌رهه‌مێكی بنكه‌، ساخته‌و دورستكراوه‌، بۆیه‌ چیرۆكێكی خه‌یاڵكردی‌ له‌و ڕووه‌وه‌ بۆ هه‌ڵبه‌ستووه‌!
به‌پێویستی‌ ده‌زانین، به‌ ڕاشكاوی‌ و ئه‌وپه‌ڕی‌ پێ‌داگرتنه‌وه‌ بڵێین: نه‌خێر، ئه‌م به‌یاننامه‌یه‌ ڕاسته‌قینه‌و ڕه‌سه‌نه‌‌و هیی‌ جێیه‌كی‌ یه‌كجار متمانه‌پێكراوه‌، ئێمه‌ له‌ (بنكه‌ی‌ ژین) دیومانه‌و هیچ گومانێك هه‌ڵناگرێ‌. تا ئێره‌ وه‌لاَمێكی بنه‌بڕی‌ گومانه‌كه‌ی‌ كاك حه‌سه‌نه‌. به‌لاَم له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ كۆمه‌ڵێك بۆچوون و قسه‌ی‌ بۆ چه‌واشه‌كردن و شێواندنی ڕاستیه‌كان، به‌پێی‌ تێگه‌یشتن و بیری‌ ئه‌مڕۆی‌ خۆی‌ خستووه‌ته‌ ڕوو، ناچارین له‌ ئاستیاندا بێ‌ده‌نگ نه‌بین.
- پێشه‌كیه‌كه‌ی‌ بنكه‌و ساغكردنه‌وه‌كه‌یش هه‌ر نووسینی‌ "سدیق ساڵح"ی‌ ئه‌ندامی‌ ده‌سته‌ی‌ به‌ڕێوه‌بردنی‌ بنكه‌ن، پشتبهستوو به‌ ناوه‌ڕۆكی هه‌ر (81) ژماره‌كه‌ی‌ به‌رده‌ست، نه‌ك (92) ژماره‌ كه‌ كاك حه‌سه‌ن پێی‌ وایه‌!، به‌ دروستتر زانرا هه‌ر (حكوومه‌تی میللیی كوردستان)یان تێدا بۆ ئه‌و قه‌واره‌ كوردییه‌ به‌كار بهێنرێ‌، نه‌ك (ده‌سته‌واژه‌ی‌ خودموختار، حكوومه‌تی خودموختار و كۆماری مه‌هاباد) كه‌ له‌ باری مێژوویی‌یه‌وه‌ وردو ڕاست نین. پێ‌ده‌چێ‌ كاك حه‌سه‌ن ئه‌و دوو نووسینه‌ی‌ به‌ وردی نه‌خوێندبێته‌وه‌. هه‌رچی ئه‌وه‌یشه‌ كه‌ ئه‌و خودموختاریی پێ‌ باشه‌ یان نا، ئه‌وه‌ مه‌سه‌له‌یه‌كی‌ دیكه‌یه‌. ده‌كرێ‌ ڕه‌خنه‌ له‌و تێزه‌ بگرێ‌، به‌لاَم ئه‌وه‌ ڕاستییه‌كی مێژووییی سه‌رده‌مه‌كه‌ بووه‌، ڕه‌وای‌ هه‌ق نییه‌ ڕاستیه‌كانی قۆناغێكی مێژوویی، به‌بێ‌ ڕه‌چاوكردنی هه‌ل‌ومه‌رجی خۆیی و بابه‌تی، به‌پێی‌ بۆچوونی ئێستا هه‌ڵبسه‌نگێنین و خۆمان چۆنمان ده‌وێ‌، وا له‌ قاڵبی‌ بده‌ین.
بنكه‌، كاتێك سه‌رقاڵی‌ ئاماده‌كردنی ئه‌و ژمارانه‌ی‌ "كوردستان" بوو، به‌ هه‌لی‌ زانی ئه‌و دیارییه‌ گرانبه‌هایه‌ی‌ به‌ڕێز "دكتۆر كه‌مال فوئاد"، ده‌ستنووس و له‌چاپدراوی‌ به‌یاننامه‌ی‌ دامه‌زراندنی حیزبی دیموكراتی كوردستان، بۆ ڕزگاركردن له‌ فه‌وتان و خستنه‌به‌رچاوی‌ خوێنده‌واری كورد، بۆ یه‌كه‌مین جار بكاته‌ پاشكۆی‌ ئه‌و به‌رهه‌مه‌ی‌ خۆی‌. بنكه‌یش، پاش هه‌ڵسه‌نگاندن و به‌راورد و شیكردنه‌وه‌و دڵنیابوون، ئه‌مجا ڕێی‌ به‌ خۆی‌ دا بلاَویان بكاته‌وه‌.
دكتۆر كه‌مال فوئاد، بێ‌ به‌ڵگه‌ نه‌یوتووه‌: ئه‌وسا داوای‌ خودموختاری كراوه‌! ئه‌م به‌یاننامه‌یه‌ ڕاست ئه‌وه‌ی‌ تێدا هاتووه‌، ئه‌وه‌ مێژوه‌كه‌یه‌، كه‌ به‌ ویست و میزاجی ئێستا نانووسرێته‌وه‌. سۆڤیه‌تیش هه‌رگیز ڕێی‌ به‌ دروشم و ئامانجێكی له‌وه‌ زیاتر نه‌داوه‌.
پێ‌ناچێ‌ كاك حه‌سه‌ن به‌ وردی‌ چاوی‌ به‌ ژماره‌كانی "كوردستان"دا گێڕابێ‌، ده‌نا قسه‌ی‌ له‌و جۆره‌ی‌ نه‌ده‌كرد. وام من هه‌ر ئه‌و ڕۆژنامه‌یه‌ ده‌كه‌مه‌ سه‌رچاوه‌ بۆ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی‌ بۆچوونه‌كه‌ی‌:
* قازی‌ محه‌مه‌د، له‌ چاوپێكه‌تنێكی په‌یامنێرانی ڕۆژنامه‌كانی "تاران"دا (ژماره‌1، 20ی‌ به‌رفرانباری1324/11ی‌ ژانویه‌ی‌ 1946، ل1، 4)، له‌ وه‌لاَمی پرسیاری ئه‌وه‌دا كه‌ ئه‌وان جوێبوونه‌وه‌و ئیستیقلالی كوردستانیان ده‌وێ‌، وتوویه‌: ((خێر ڕاست نییه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ئێمه‌ له‌ ده‌وڵه‌تی ئێران ئیجرای‌ قانوونی ئه‌ساسیمان ده‌وێ‌ و ده‌مانه‌وێ‌ به‌ خودموختاری له‌ژێر به‌یداغی ئێراندا بژین وه‌ خودموختاریشمان وه‌گیر كه‌وتووه‌)).
ژماره‌كانی دیكه‌ی‌ "كوردستان" چه‌ندین به‌ڵگه‌ی‌ هاوشێوه‌یان سه‌باره‌ت به‌و بۆچوونه‌ ناڕاسته‌ی‌ كاك حه‌سه‌ن تێدایه‌، ئاماژه‌ به‌ هێندێكیان ده‌كه‌م:
• نوتقی‌ حه‌زره‌تی پێشه‌وای‌ كوردستان له‌ میتینگی ڕۆژی‌ 31/2/1325دا (ژماره‌ 50، 6ی‌ جۆزه‌ردانی 1325/27ی‌ مه‌یی 1946)، تێیدا وتوویه‌: ((له‌پاش ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ئه‌مه‌ ئیستیقلالی تام و ته‌مامی خۆشمان به‌ده‌ست هێنا، بۆ وه‌ی‌ له‌ حكوومه‌تی مه‌ركه‌زی‌ مه‌علووم بكه‌ین و به‌ دنیایه‌ش نیشان بده‌ین كه‌ ئه‌مه‌ كه‌ ئه‌و كارانه‌مان كردووه‌ له‌به‌ر موخاله‌فه‌ت له‌گه‌ڵ ده‌ستگای‌ دیكتاتۆرییه‌ته‌، نه‌ ئینكی كورد له‌ برایه‌تیی فارسان حاشا بكا، به‌ ئیرانییه‌تی خۆی‌ ئیفتیخارێ‌ نه‌كا)).
• ڕه‌هبه‌ری حیزبی دیموكراتی كوردستان گه‌یشته‌ تاران. (ژماره‌ 65، 14ی‌ پووشپه‌ڕی‌ 1325).
• موصاحه‌به‌ی‌ نوێنه‌ری ڕۆژنامه‌ی‌ "ڕه‌هبه‌ر" له‌گه‌ڵ پێشه‌وای‌ مه‌زنی كوردستان (ژماره‌ 65، 30ی‌ پووشپه‌ڕی‌ 1325).
• نوتقی‌ حەزره‌تی پێشه‌وای‌ موعه‌ڤڤمهی‌ كوردستان جه‌نابی "قاچی‌ محه‌مه‌د" له‌كاتی ڕۆیشتنی بۆ ورمێ‌ (ژماره‌ 72، 8ی‌ گه‌لاوێژی‌ 1325).
• نوگقی حه‌چره‌تی پێشه‌وای‌ كوردستان (ژماره‌76، 22ی‌ گه‌لاوێژی‌ 1325).
تاكه‌ به‌ڵگه‌یه‌كی كاك حه‌سه‌ن سه‌روتاری ژماره‌ 302ی‌ 6ی‌ خه‌زه‌ڵوه‌ڕی‌ 1329ی‌ "كوردستان"ی‌ به‌شه‌ كوردییه‌كه‌ی‌ ڕۆژنامه‌ی‌ "فیرقه‌ی‌ دیموكراتی ئازه‌ربایجان"ه‌ كه‌ پاش ڕووخانی‌ حكوومه‌تی‌ میللیی‌ كوردستان له‌ باكۆ ده‌رچووه‌و "دكتۆر ڕه‌حیمی قازی‌" و "دكتۆر عه‌لی‌ گه‌لاوێژ" سه‌رپه‌رشتییان كردووه‌. ئه‌و ڕۆژنامه‌یه‌ ئۆرگانی‌ (حیزبی دیموكراتی كوردستان) نه‌بوه‌، به‌ڵكوو ئه‌و ده‌مه‌ كۆمیته‌ی‌ ناوه‌ندیی حیزب له‌ كوردستان بووه‌و "كوردستان"ی‌ ئۆرگانی حیزبیش له‌ خولی‌ دووه‌میدا له‌ كوردستان ده‌رچووه‌. ئه‌وه‌ی‌ وا له‌و سه‌روتاره‌دا نووسراوه‌، بۆچوونی تایبه‌تی نووسه‌ره‌كه‌یه‌تی، نه‌ك ئامانجی ڕاسته‌قینه‌ی‌ حكوومه‌تی میللیی كوردستان، مخابن ئه‌گه‌رچی نووسه‌ره‌كه‌ی‌ له‌نزیكه‌وه‌ ئاگاداری ئه‌و حكوومه‌ته‌ بووه‌، لێكدانه‌وه‌یه‌كی هه‌ڵه‌و نادروستی‌ بۆ كردووه‌. "دكتۆر عه‌بدولڕه‌حمانی قاسملوو" ڕاستی بۆ چووه‌ كه‌ ئامانجی ئه‌و ده‌ورانه‌ی‌ حیزب خودموختاری بووه‌. حیزب ئه‌گه‌ر پاشتر له‌ سه‌رده‌می شه‌هید قاسملوودا ئامانجی خۆیی گۆڕیبێ‌ بۆ دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی فیدڕاڵی‌ له‌ ئێران، ئه‌وه‌ هیچ نابێته‌ پاساوی‌ ئه‌وه‌ی‌ وا سه‌رده‌می قازی‌ ئامانجی‌ خودموختاری نه‌بووبێ‌!
- مه‌له‌سه‌ی‌ كتێبی (پاش شه‌ست ساڵ یادو بیره‌وه‌ریه‌كانی سه‌رۆك مام جه‌لال) به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك و دوور ونزیك پێوه‌ندیی به‌ باسی ئه‌م به‌یاننامه‌یه‌وه‌ نییه‌. نه‌ده‌بوو بۆ مه‌رامێكی تایبه‌ت بورووژێنرێ.
- كاك حه‌سه‌ن ده‌قه‌كه‌ی‌ "دكتۆر ڕه‌حیمی قازی"ی‌ ئه‌و به‌یاننامه‌یه‌ی‌ پێ‌ دروسته‌ كه‌ له‌ توركییه‌وه‌ كراوه‌ته‌ كوردی و ده‌ستكاری كراوه‌، كه‌چی ئه‌وی‌ "دكتۆر كه‌مال فوئاد"ی‌ قبووڵ نییه‌ كه‌ ڕاسته‌قینه‌و هه‌ر خۆیشی كوردییه‌؟! پاشان با به‌نده‌كانی به‌یاننامه‌كه‌ خاڵی‌ هاوبه‌ش و له‌یه‌كچووی‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وی‌ "فیرقه‌ی‌ دیموكراتی ئازه‌ربایجان"دا هه‌بووبێ‌، ئه‌وه‌ جێی‌ خه‌وش و گومان نییه‌، چونكه‌ هه‌ردوولا هاوپه‌یمان و هاومه‌به‌ست بوون و فیرقه‌یش به‌ ئه‌زموونترو پشت ئه‌ستوورتر و ئه‌زموونه‌كه‌ی‌ كامڵتر بوو.
ناوه‌ڕۆكی هه‌موو ده‌قه‌كانی ئه‌م به‌یاننامه‌یه‌ی‌ لای‌ "ویلیام ئیگلتۆن" و "قاسملوو" "مه‌حموودی‌ مه‌لا عیززه‌ت" و "عه‌بدولستار تاهیر شه‌ریف" و "نه‌وشیروان مسته‌فا ئه‌مین" له‌گه‌ڵ ئه‌م ڕاسته‌قینه‌یه‌دا به‌راورد كران، به‌ گشتی‌ هه‌مان مه‌به‌ست و خاڵیان تێدا جێ‌ كراونه‌ته‌وه‌، دیاره‌ له‌ وه‌رگێڕاندا ده‌قاوده‌ق ناوه‌ستنه‌وه‌. بۆچی ده‌بێ‌ ئه‌م ده‌قه‌ وه‌رگێڕدراوانه‌ جێی‌ متمانه‌ نه‌بن و ده‌قه‌ ڕاسته‌قینه‌كه‌یش دروستكراو؟! ئه‌مه‌ ئه‌گه‌ر خوێنده‌وار خستنه‌ گێژاوی‌ دوودڵی‌ و بێ‌متمانه‌یی نه‌بێ‌، چی‌ ده‌گه‌یێنێ‌؟! هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌یش كه‌ ناوی‌ حیزب له‌ ده‌قه‌ فارسیه‌كدا به‌ (فیرقه‌) هاتووه‌، به‌بێ‌ به‌ڵگه‌ كردوویه‌ به‌ ده‌ستهه‌ڵبه‌ستی‌ كوردێكی ناو فیرقه‌ی‌ ئازه‌ربایجان!! له‌كاتێكدا ئه‌وه‌ به‌ڵگه‌یه‌ كه‌ به‌یاننامه‌كه‌ له‌ ته‌ورێز چاپ كراوه‌و دوور نییه‌ هه‌ر له‌وێش وه‌رگێڕدرابێ‌ بۆ فارسی. (فیرقه‌) هه‌مان مانای‌ (حیزب)ی‌ هه‌یه‌و پێشتر كوردی ناو قه‌ڵه‌مڕه‌وی‌ ده‌وڵه‌تی عوسمانیش له‌بریی‌ حیزب به‌كاریان هێناوه‌. پێ‌ناچێ‌ ئه‌و زاراوه‌یه‌ له‌و ڕۆژه‌دا نائاسایی بووبێ‌، بۆیه‌ وه‌ك خۆی‌ هێڵراوه‌ته‌وه‌و نه‌گۆڕدراوه‌. هه‌رچی چاپه‌كه‌یشه‌، هه‌ڵه‌ی‌ چاپی تێدایه‌، چونكه‌ ئه‌و كاته‌ چاپخانه‌ له‌ كوردستان نه‌بوه‌، (ژ. ك)یش پێشتر "نیشتمان"ی‌ ئۆرگانی خۆیی هه‌ر له‌ ته‌ورێز له‌چاپ داوه‌. بۆیه‌ هه‌ر ده‌بێ‌ به‌یاننامه‌كه‌ برابێته‌ ئه‌وێ‌ و له‌وێ‌ چاپ بووبێ‌. ده‌بێ‌ كارمه‌ندی پیتچنینه‌كه‌ی‌ كورد نه‌بووبێ‌، وا هه‌ڵه‌ی‌ چاپی‌ تێ‌ كه‌وتووه‌، كه‌ ساغكردنه‌وه‌یان زه‌حمه‌ت نییه‌. كاك حه‌سه‌ن، له‌باتیی ئه‌وه‌ی‌ به‌ جه‌فه‌نگه‌وه‌ چه‌ند ناوێكی هه‌ڵه‌تێداكراو به‌ نموونه‌ بهێنێته‌وه‌و به‌ڕاستیان نه‌زانێ‌، ده‌بوو ئه‌وه‌ی‌ به‌ ئه‌ركی خۆی‌ دانابایه‌ ڕاست و ساغیان بكاته‌وه‌و زانیارییان له‌باره‌وه‌ تۆمار بكاته‌وه‌.
كاك حه‌سه‌ن به‌ چ به‌ڵگه‌یه‌ك پێی‌ وایه‌ یه‌ك كه‌س ئیمزای‌ هه‌ر 39 (نه‌ك 35 وه‌ك نووسیویه‌) ناوه‌كه‌ی‌ كردووه‌؟ خۆ ده‌ستنووسه‌ ڕاسته‌قینه‌كه‌ی‌ له‌ به‌رده‌ستدا نه‌بوه‌ تا به‌ شیكردنه‌وه‌یه‌كی زانستی بۆی‌ ساغ بووبێته‌وه‌ ئه‌و ئیمزایانه‌ یه‌ك كه‌س كردوونی! ئاسانه‌ قسه‌ی‌ له‌و جۆره‌ بكرێ‌، به‌لاَم ده‌بێ‌ بسه‌لمێنرێ‌.
هێشتنه‌وه‌ی‌ زاراوه‌ی‌ (كۆمه‌ڵه‌) له‌ به‌یاننامه‌ ده‌ستنووسه‌كه‌دا و لابردنی له‌ هیی له‌چاپدراوه‌كه‌دا، بۆ ئه‌وه‌ ده‌گێڕمه‌وه‌ كه‌ ئه‌و ڕێكخراوه‌ تازه‌یه‌ی‌ وا به‌ناوی‌ (حیزبی دیموكراتی كوردستان)ه‌وه‌ له‌سه‌ر داروپه‌ردووی‌ كۆمه‌ڵه‌ی‌ (ژ. ك)‌و به‌ ڕه‌زامه‌ندیی‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی‌ سۆڤێت دامه‌زرا، سه‌ره‌تا هه‌ر ئه‌ندامانی‌ دامه‌زرینی‌ ناوچه‌ی‌ موكریان ناویان تێدا هه‌بوه‌، ئه‌و ناوه‌ وه‌ك وه‌فادارییه‌ك‌و بۆ دڵڕاگرتنی‌ سه‌ران‌و ئه‌ندامانی‌ (ژ. ك)یش هێڵراوه‌ته‌وه‌. دوور نییه‌ سۆڤێت ڕێی‌ نه‌دابێ‌ ئه‌و ناوه‌ بمێنێته‌وه‌. (پارتی دیموكراتی كورد)ی‌ عیراقیش كه‌ به‌ ئاگاداریی سۆڤێت دامه‌زراوه‌، هه‌مان شێوه‌ی‌ ناوی‌ (حیزبی دیموكراتی كوردستان)ی‌ هه‌ڵگرتووه‌.
- نووسیویه‌: ((مێژووی‌ حیزبی دیموكراتی كوردستان ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ تائێستا له‌لایه‌ن چه‌ند كه‌سێكی نه‌شاره‌زاوه‌ نووسراوه‌)). كاك حه‌سه‌ن خۆی‌ چیی له‌م مه‌یدانه‌دا كردووه‌و كامه‌یه‌ به‌رهه‌م و به‌شداریی له‌ ڕوونكردنه‌وه‌ی‌ نهێنیه‌كانی‌ ئه‌و ده‌ورانه‌دا، تا ڕێ به‌ خۆی‌ بدا كه‌سانی خزمه‌تكردووی‌ ئه‌م بواره‌ به‌ نه‌شاره‌زا له‌قه‌ڵه‌م بدا؟ خۆی‌ كه‌ له‌ ئه‌وروپا ده‌ژی‌، ئایا ئه‌ركی ئه‌وه‌ی‌ به‌ر خۆی‌ ناوه‌ به‌ڵگه‌نامه‌و زانیاریی ناو ئه‌رشیڤی ئه‌و ولاَتانه‌ له‌سه‌ر ئه‌و ڕۆژگاره‌ و ئێران و كوردستان و ڕووداوه‌كانی كۆ بكاته‌وه‌و لێیان بكۆڵێته‌وه‌و بلاَویان بكاته‌وه‌؟!
- ژماره‌ی‌ دامه‌زرێنه‌كانی حیزبی دیموكراتی كوردستان، به‌پێی‌ ئه‌م به‌یاننامه‌ ڕأسته‌قینه‌یه‌، هه‌ر (72) كه‌سه‌، نه‌ك ژماره‌یه‌كی دی‌، ئه‌و ناوانه‌یش خه‌ڵكی ئاسایی نه‌بوون، به‌ڵكه‌ كه‌م‌وزۆر هه‌موویان پله‌و جێ‌وڕێی‌ دیاری خۆیان هه‌بوه‌. ده‌بێ‌ پاشتر ناوی‌ ئه‌ندامانی دیكه‌ی‌ دامه‌زرێنی‌ ناوچه‌كانی دیكه‌ی‌ كوردستان، جگه‌ له‌ موكریان، زیاد كرابێ‌، تا حیزبی دیموكراتی ببێته‌ حیزبێكی سه‌رتاسه‌ری كوردستان. ئه‌و (72) ناوه‌، سێیان له‌ سه‌رانی (ژ. ك) بوون. به‌داخه‌وه‌ هیچ یه‌كێك له‌ سه‌ركرده‌كانی ئه‌و زه‌مانه‌ بیره‌وه‌ریی خۆی‌ نه‌نووسیوه‌ته‌وه‌، تا ورده‌كاریی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی‌ ژ. ك و دامه‌زرانی حیزبی دیموكراتی كوردستان زیاترو وردتر ڕوون ببنه‌وه‌. ئه‌گه‌ر سه‌رانی ژ. ك به‌و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌یه‌ قایل نه‌بوونایه‌، هه‌ر هیچ نه‌بێ‌ به‌شداریی ئه‌و حیزبه‌ نوێیه‌و حكوومه‌ته‌كییان نه‌ده‌كرد، به‌لاَم وا نه‌بوه‌. هێنده‌ی‌ بزانم، ته‌نیا شه‌هید "عه‌بدوڕڕه‌حمانی زه‌بیحی"، وه‌ك دیارترین سه‌ركرده‌ی‌ ژ. ك، كاتی خۆی‌ مێژووی‌ كۆمه‌ڵه‌ی‌ نووسیوه‌ته‌وه‌، مخابن كه‌ له‌ ڕووداوه‌كانی سالاَنی شه‌ستی‌ سه‌ده‌ی‌ ڕابوردووی‌ كوردستانی عیراقدا فه‌وتاوه‌!
- پاشان ئه‌م به‌یاننامه‌یه‌ كه‌ ((ناوی‌ وه‌رزێرێك، به‌ننایه‌ك، كرێكارێك، باربه‌رێك))ی‌ تێدا نه‌بێ‌، هیی ئه‌وه‌ نییه‌ گومانی‌ لێ‌ بكرێ‌، كاك حه‌سه‌ن شاره‌زای‌ هه‌ڵكه‌وتی كۆمه‌لاَیه‌تیی كورده‌واری نییه‌، بۆیه‌ وا به‌م شێوه‌یه‌ بیر ده‌كاته‌وه‌. نه‌ك ئه‌وسا، ئێستایش ئه‌و توێژه‌ كۆمه‌لاَیه‌تیانه‌ نه‌ له‌باریاندایه‌و نه‌ ڕێیان پێ‌ دراوه‌ له‌و ئاسته‌ به‌رزه‌ی‌ پێكهاته‌ی‌ حیزبی كوردیدا هه‌بن و به‌رز ببنه‌وه‌. مه‌سه‌له‌كه‌ پێوه‌ندیی به‌ ڕاده‌ی‌ هۆشیاریی سیاسی و كۆمه‌لاَیه‌تییانه‌وه‌ هه‌یه‌. ئاسایی‌یه‌ له‌ هه‌ل‌ومه‌رجێكی وادا هه‌ر خوێنده‌وارو توێژو چینی‌ بالاَده‌ست به‌شداری دامه‌زراندنی حیزب ببن.
- به‌ییانامه‌ له‌چاپدراوه‌كه‌ ئیمزای‌ هیچ دامه‌زرێنێكی پێوه‌ نییه‌، ئه‌وه‌ وه‌ك ئاسایی بووه‌، پێ‌ ده‌چێ‌ ئه‌و كاته‌ له‌ ڕووی‌ ته‌كنیكیشه‌وه‌ ئیمزای‌ ده‌ستخه‌ت خستنه‌سه‌ر ئه‌و به‌یاننامه‌یه‌ ئاسان نه‌بووبێ‌. ئێستایش كه‌ به‌یاننامه‌ی‌ له‌و شێوه‌یه‌ بلاَو ده‌كرێته‌وه‌، ناوه‌كانی تێدا به‌بێ‌ ئیمزان.
- بۆچی ده‌بێ‌ مایه‌ی‌ سه‌رسامی بێ‌ كه‌ ئه‌م به‌یاننامه‌یه‌ ناوی‌ گه‌لانی دیكه‌ی‌ ئاشووری و ئه‌رمه‌ن و هیی‌ وای‌ تێدا برابێ‌ و بكرێته‌ فیتی‌ سیاسه‌تی ستالین و مۆلۆتۆڤ! خۆ ئه‌و گه‌لانه‌ له‌ كوردستان هه‌ن و گوناهیش نه‌بوه‌ و نییه‌ داكۆكی له‌ ماف و پارێزراوییان بكرێ‌. مادده‌ی‌ (22)هه‌می به‌ندی‌ چواره‌می پێڕه‌و و پرۆگرامی حیزبی دیموكراتی كوردستان له‌ سه‌رماوه‌زی‌ 1324ی‌ هه‌تاویدا جه‌ختی له‌سه‌ر ئه‌و لایه‌نه‌ كردووه‌ته‌وه‌. ]بڕوانه‌: عبدالستار طاهر شريف، الجمعيات والمنظمات والاحزاب الكردية في نصف قرن 1908-1958، ط2، مؤسسة سردم، السليمانية، 2007، ص340[

زمانی کوردی: ڕەمز و واقیع

2012-01-15T14:23:00.004+01:00

زمانی کوردی: ڕەمز و واقیع

نووسینی: فیلیپ گ. کڕەیەنبرووک
وەرگێڕان لە ئینگلیسییەوە: حەسەنی قازی

لەم باسە دا لەوە دەدوێین کە، ئەگەرچی زمانی کوردی وەکوو ڕەمزی هەوێتی کورد لە ساڵانی دوای دابەشبوونی بەشەکانی کوردستانی سەر بە عوسمانی ڕا تا ئێستا یەکجار گرینگ بووە،بەڵام لە دەوڵەتێکی سەربەخۆی کورد دا ڕاستەقینەکانی دۆخی زمان لەوانەیە کێشە و هەرای لێ ساز بێ و، بەم پێیە زمان ببێتە هۆکارێکی بشێوێنی و ئاڵۆزی.لەوانەیە بکرێ بە ڕەچاوکردنی سیاسەتی بەجێ ئەو کێشە و هەرایانە کپ بکرێن و خۆیان لێ ببوێردرێ.
بۆ ئەوەی بەشی یەکەمی ئەو باسە ڕوون بکەینەوە، مێژووی زمانی کوردی و دۆخی ئێستای لەو ناوچانەی دا کە بەو زمانە قسە دەکرێ دەتوێژینەوە، بە ئاماژە کردنی تایبەتی بە پێشوەچوون و بە خۆ داهاتنی دوو "لەهجە"ی جیاوازی ستانداردی پێ نووسین.لە قسەکانماندا دەڵێین کە مێژووی نوێی ئەو زمانە ستانداردانە نیشان دەدەن کە دەوریان هەر دەورێکی ڕەمزی بووە،تا ئەوەی کە ئامراز و هۆی پێوەندی بووبن. ئاخر بەشی ئەم باسە ، کە دیارە زیادتر لە سەر گریمانە و بۆچوون داندراوە و هەر بۆیەش کورتترە،لەو دەورە دەکۆڵێتەوە کە لەهجەکانی زمانی کوردی دەکرێ لە دەوڵەتێکی سەربەخۆی کورد دا بیگێڕن.

مێژووی بەرایی زمانی کوردی

وەک باش زاندراوە، کوردی زمانێکی ڕۆژئاوای ئێرانییە. ئەو دیمانەی – کە زۆر لە کوردەکان بە خۆشییەوە لێی دواون- کە کوردی لە زمانی مادی کەوناراوە کەوتووەتەوە، واتە زمانی یەکەم قەڕاڵە ئێرانییەکانی ئێران، به‌ پشت بەستن بە بناخەکانی زمانناسی، بە ئاوایەکی جێی سەلمان وەدوا دراوەتەوە.لە قۆناخێکدا لەوانەیە هۆزە کوردەکان لە لای باشوورتری ئەوپەڕی مادەکاندا ژیابن. وا وێدەچێ کە هۆزە کوردەکان دواتر بەرەو باکوور کۆچیان کرد بێ و، لەئانادۆڵی نیشتەجێ بووبن. ئەو کۆچ کردنانە لەوانەیە گەلێکی دیکەی ئێرانی لە زێدی خۆیان ڕەپاڵ نابێ و جێ گۆڕکێی پێ کرد بن، کە لکێک لەوان – باوکە گەورەی زازاکانی ئێستا، کە لەم ڕۆژگارە دا لە سێ سووچێکی نێوان دیار بەکر،سیواس و ئەرزوروم دەژین – زیاتر هەڵکشان و گەیشتنە ئانادۆڵی. زمانی زازا زۆر لە نیزیکەوە خزمی زمانی گۆرانە، کە باوکە گەورەیان لەوانەیە لکێکی دی بووبن کە کۆچ کردنی کوردەکان ڕەپاڵی نان و لە شوێنی خۆیانی هەڵکەندن.دەستەی پچووکی گۆرانی ئاخێوەر لە مەڵبەندی نیزیک کرماشان لە ئێران ماونەتەوە. هەم زازاکان و هەم گۆرانەکان ئێستا بە ئاسایی بە کورد دادەندرێن ئەگەرچی زمانەکانیان نە لە نیزیکەوە پێوەندی بە کوردییەوە هەیە و نە کوردەکانی دیکەش لێیان تێ دەگەن.گوتراوە کە دواتر هێندێک هۆزی کورد دیسان بەرەو باشوور چوون و، لەوێ لە نیزیکەوە لە دراوسێیەتی گۆرانەکاندا ژیاون.هۆی ئەو گریمانەیە ئەوەیە کە زمانی گۆرانی شوێنێکی قووڵی لە سەر لەهجەکانی نێوەندی و باشووریی کوردی کردووە و، جیاوازییەکی سەرەکی لە نێوان ئەو لەهجەیە و لەهجە باکوورییەکاندا ساز کردووە کە،ئه‌وانەی دوایی هیچ نفوزی گۆرانییان پێوە دیار نییەلەو سێ دەستە لەهجە سەرەکییانە – باکووری، نێوەندی و باشووری - ئەوانەی باکووری و نێوەندی ئەو لەهجانەن کە لێرە دا مەبەستی سەرەکی باسەکەمانن: بە نیسبەت دەستەی پچووک بە لەهجە باشوورییەکان دەدوێن؛ئەوان دەورێکی سەرەکی لە پێشوەچوونی لەهجە ستانداردەکانی کوردی دا ناگێڕن و، وێناچێ لە دەوڵەتێکی سەربەخۆی کورد دا دەورێکی بەتایبەتی گرینگیان هەبێ.ئەگەرچی هێندێک زانای کورد لە گەڵ ئەو نێوانە نێن بەڵام ئێمە لێرە دا زاراوه‌ی کورمانجی و سۆرانی بۆ زاراوه‌ باکووری و نێوەندییەکان بەکار دەهێنین.موکری، ئەو شێوەزارەی کە لە ئێران کوردی پێ دەنووسرێ هێندە لەو ستانداردە سۆرانی یەی کە لە عێڕاق دەکار دەکرێ جوێ نییە و، لێرە دا وەک شێوەزارێکی سۆرانی باس دەکرێ.
کۆرمانجی لە تورکییە، سوورییە، یەکێتیی شووڕەوی* و لە بەشە باکووریەکانی مەڵبەندە کوردی ئاخێوەرەکانی عێڕاق و ئێران قسەی پێ دەکرێ.جگە لە یەکێتیی شووڕەوی نەبێ، کە لەوێ بە گشتی ئەلفوپێتکەی سیریلیک دەکار دەکرێ و، جار جار لە عێڕاق و ئێران نەبێ،ئەو شێوەزارە بە ئەلفوپێتکەی ڕۆمی دەنووسرێ.
جیاوازی خەت تەنێ یەک لە هۆکارەکانی سەر بە زمانە کە کوردەکان لە یەکدی دادەبڕێ. ئەوی دیکەیان جیاوازییەکی بەرچاوی زمانەوانییە لە نێوان سۆرانی و کورمانجی دا.ئەگەرچی بە گشتی ئەو لەهجانە وەکوو "لەهجە"ی زمانی کوردی ئاماژەیان پێ دەکرێ – کە ئەوەش ڕەچەڵەکی هاوبەش و هەستی هەوێتی ئێتنیکی و یەکێتی کوردان دەردەخا- بەڵام جیاوازی ڕێزمانی لە نێویاندا لە جیاوازییەکی ئەوتۆ لە نێوان ئەڵمانی و هۆلەندی دا زیادترە: سۆرانی نە زایەندی هەیە و نە پاشگری دۆخ، لە کاتێکدا ئەوانە لە کورمانجی دا دەورێکی سەرەکی دەگێڕن،جێناوی لکاو لە سۆرانی دا بەشێکی پێویستن لە هێندێک لە ڕۆنانە کردارییەکاندا، کورمانجی هیچ جۆرە لکێنی ئه‌وتۆی نییە و ،هتاد.جیاوازی ئەوانە لە ووشە و تەلەفوز کردن دا زۆر وەو جیاوازییانە دەچن کە له‌ نێوان ئەڵمانی و هۆلەندی دا بەدی دەکرێن. لەوەش زیادتر، بن لەهجەکانی خۆجێی و ناوچەیی هەر کام لەو "لەهجانە" فەرقێکی بەرچاویان لە تەک یەکتری دا هەیە. ئەو چەشنە جیاوازیانە شایەد تا ئەو سەردەمی که‌ شێوەزارە جۆر بە جۆرەکانی زمانی کوردی بە ئاوایەکی سەرەکی لە مەڵبەندەکاندا وەکوو زمانانی قسە پێکردن دەکار دەکران گرێ و گۆڵێکی ئەوتۆیان ساز نه‌ ده‌کرد، بەڵام نیشانیان دا کە بەرهەڵستی سەرەکین لە سەر رێی پێک هاتن و خۆ گرتنی کوردیەکی یەکگرتووی پێ نووسین.لە ناوچەکانی سنووری نێوان دوو لەهجەکاندا بە تایبەتی، کوردەکانی بە ئاشکرایی ئاخێوەرانی سۆرانی و کورمانجی لە یەک دەکەنەوە و، جۆرە دژایەتییەک لە نێو ئەو دوو دەستانە دا لە باکووری عێڕاق لە گۆڕێ دایە.
ئەگەرچی لەوانەیە کوردەکان لە پێش تورکەکاندا لە ئانادۆڵی دامەزرا بن و ، سەرەڕای بەرین بوونی ناوچەی کوردی – ئاخێوەر، کوردی قەت نەبوو بە زمانێکی "سەرەکی": وا وێدەچێ کە کوردەکان چ ئارەزووی دامەزراندنی دەوڵەتی گەورە گەورەیان نەبووبێ و هەر بەوە ڕازی بووبن سەردەستی کولتووری دەستەکانی دیکە وەخۆ کەن تا ئەو جێگەیەی کە ئەوانە دەستێکی زۆریان لە کاروباری نێوخۆیی کورد وەر نەدابێ. لە سەر دەمی ئیسلامدا، زمانە زاڵەکانی ناوچە – عەڕەبی، فارسی و دواتر تورکی عوسمانی – بۆ مەبەستی ئایینی و کارگێڕی دەکار دەکران و بۆ ماوەیەکی درێژ بە ڕواڵەت چ هەست بەوە نەکراوە کە پێداویستی به‌ پێشوەچوونی شێوەزارەکانی پێ نووسینی کوردی هەبێ،چ دەگا بە یەک شێوەی ستانداردی یەکگرتوو.
هەوڵدان بۆ داتاشین و سازکردنی زمانێکی ستانداردی دەستکردی یەکگرتوو، کە بەگشتی ئاواتی هەبوونی دەوڵەتێکی نەتەوایەتی هێزی وەبەر دەنێ، وێدەچێ لە بەرهەمەکانی نموونەیی ئەم سەدەیەی ئێستا بێ. خەسڵەتەکانی ئەو جۆرە هەوڵە خەیاڵییانە بە گوێنەدان و چاو لێهەڵبواردنی واقعییەتەکانی :لەهجەکان" دا دەناسرێتەوە و ، ئەو گیر وگرفتانەی کە لە بەر جیاوازیە ڕێزمانییەکانی نێوانیان دێنە سەر ڕێ تەواو بە کەم دەگیرێن: چ پلەیەکی نیوە بە نیوە لە گۆڕێ دا نییە، بۆ وێنە هەبوونی زایەند وەکوو تایبەتمەندیەکی ڕێزمانی و نەبوونی. لە کاتێکدا کە ئەو جۆرە جیاوازییانە غاڵبە دەکرێ لە قسەکردندا داپۆشرێن، نووسین مرۆڤ وا لێدەکا ئەم یان ئەوی دیکە هەڵبژێرێ و ، ڕێگە چارە بدۆزرێتەوە بۆ ئەو گیروگرفتانەی کە ئەو هەڵبژاردنە دەیانهێنێتە گۆڕێ. لە بەر ئەوەی گوترا وێناچێ، هەوڵی ئەوتۆ سەرکەوتووانە بن.
لە ڕاستیدا شێوەی کورمانجی پێ نووسین و سۆرانی پێ نووسین جوێ لە یەکدی بە خۆداهاتوون و پێشوەچوون، ئەوەش لە بەر پڕۆسەی تەبیعی مێژوویی. لە ئاخر و ئۆخرەکانی سەدەی شازدەهەم و بەرایی سەدەی حەڤدەهەم دا، شاعیرێکی کورمانجی – ئاخێوەر ، مەلایێ جزیری، دەستی پێکرد کە بە بنلەهجەی خۆی هۆنراوە بنووسێ. خەڵکی دیکەش پێرۆییان لەوی کرد و، لە ماوەی سەدەی حەڤدەهەم دا ژمارەیەک شوێنەواری ئەدەبی به‌ لەهجەی جزیری پەیدا بوون،شایەد ئی هەرە گرینگ لە نێو ئەواندا مەم و زینی ئەحمەدی خانی بێ، دەقی ئەدەبی بەیت و حەماسەیەکی بەنێوبانگی زارەکی. لە مەڵبەندە سۆرانی-ئاخێوەرەکانی کوردستان دا، دۆخەکە ئاڵۆز بوو لە بەر ئەو راستییەی گۆرانی، کە بە پشتیوانی دەرباری نەجیوزادەی ئەردەڵان پشت ئەستوور بوو، ئەو دەمی شان بە شانی فارسی و عەڕەبی زمانێکی ئەدەبی بوو، جا لە بەر ئەوە پێشوەچوونی شێوەیەکی پێ نووسینی سۆرانی دەرەتانی زۆر بەرتەسک بوو. هەر چۆنێک بێ، بە دەم تێپەڕینی زەمانەوە، بەخت و ئیقباڵی شازادەکانی ئەردەڵان لە کورتێی دا و، لەساڵی ١٧٤٨ سلسلەیەکی ناوچەیی دیکە، واتە شازادەکانی بابان، شاری سلێمانی یان دروست کرد، کە لەهجەکەی – شێوەزارێکی سۆرانی – ووردە ووردە وەکوو زمانی شێعر لە هەرێمەکەدا پڕێستیژی وەدەست هێنا.
ئەو جۆرە کۆششتە بەراییانە، بە زەحمەت دەکرێ لە پێشدەستییەک نەبێ بە زیادتر دابندرێن، چونکوو ڕووتێکردن و مەیل پێدانیان بە ڕواڵەت بە نیسبەت زوو بەرەو لاوازی چوو ( ئێمە بە هیچ شوێنەوارێکی ئەدەبی نازانین کە لە ماوەی سەدەی هەژدەهەم و زۆربەی سەدەی نۆزدەهەمدا بە کورمانجی نووسرابێ) و ، گرینگی ئەوان شایەد ئەو دەمی بەرتەنگ بووە. لەگەڵ ئەوەشدا، زۆر لە ڕووناکبیرانی کورد، ئەو شوێنەوارە بەراییانە بە بەشێکی گەورە لە کەلەپووری فەرهەنگی خۆیان دادەنێن. لەهجەکانی جزیری و سلێمانییەیی، لەوەش زیادتر، بوون بە بنەمای شێوەزارە ستانداردەکانی کورمانجی و سۆرانی کە دواتر پێشوەچوون و بە خۆدا هاتن.
لە ماوەی سەدەی ١٩ هەمدا شتێکی ئاماڵ ناسیۆنالیسمی کورد دەستی کرد بە پێشوەچوون و، له‌ ئاخری ئەو سەدەیە دا بەم لایەوە ئێمە ڕووناکبیری کوردی ئەوتۆ بەدی دەکەین کە گۆواری وەرزانەیان بە کورمانجی دەنووسی ، کە هێندێکیان ئامانجی "ڕزگار کردن"ی کوردستانیان لە بەر خۆ ڕۆنابوو. تا سەرو بەندی ڕمانی ئیمپراتۆری عوسمانی، سۆرانی زیادتر وەکوو زمانی هۆنراوە درێژەی بە پێشوەچوونی خۆی دەدا. ڕاست ئەو ساڵانە و دەستبەجێ لە دوای ئەو ڕووداوە دا وا وێدەچوو کە ساز کردنی دەوڵەتێکی سەربەخۆی کورد هەلێکی واقیعی بێ جا بۆیە وا داندرا کە پێداویستی بە زمانێکی پێ نووسینی گونجاو زۆر زیادتر لە بەر باس بێ. بە پەیمانی لۆزان (١٩٢٣)، هیوای کوردستانێکی سەربەخۆ بە با چوو و، دابەشبوونی کوردستانی عوسمانی بوو بە ڕاستییەک. لەگەڵ ئەوەشدا، لە جێی خۆی دایە بگوترێ، کە ئەوە وای لە کوردان نەکرد دەست تێکۆشانی خۆیان لە پێناو ئازادی بەر دەن، بە پێچەوانە، هەر کاتێک هەل هەڵ کەوتووە کوردەکانی تورکییە، عێڕاق و ئێران درێژەیان داوە بە بەرەوپێشبردنی زمانەکەیان بە ئاوایەکی سەربەخۆیانە.

زمانی کوردی لە تورکییە، عێڕاق و ئێران لە زەمانی دابەشکردنی کوردستانەوە

( ئەگەرچی مێژووی کوردەکان و زمانیان لە سوورییە و یەکێتیی شووڕەوی هەتا بڵێی سەرنجڕاکێشە، بەڵام دۆخی زمانی کوردی لەو ووڵاتانە لەوانە نییه‌ شوێنێکی زۆری لە سەر دەوڵەتێکی گریمانەیی کورد هەبێ، جا بۆیە لێرە دا بە جوێ باسیان نەکراوە.)
وا وێدەچێ کە دامەزرێنەری تورکییەی مۆدێڕن، کەماڵ ئاتاتورک، لە قۆناخێک دا هەلی ئەوەی لە بەرچاو بووبێ کە لە گەڵ ساز کرانی کوردستانێکی سەربەخۆ بێ. لە گەڵ ئەوەشدا، هەوڵدان بۆ هەڵهێنانەوەی هەنگاوێکی ئەوتۆ – ددان پێداهێنان بە بەرحەق بوونی داوخوازە ناسیۆنالیستیەکانی دەستەیەکی ئێتنیکی نا تورک – هەست پێکرا زۆر دورە دەست بێ و چی لێ شین نەبێ.کار بەوە تەواو بوو کە بەشێکی گەورە لە کوردستان بوو بە بەشێک لە کۆماری تورکییە کە هاووڵاتییەکانی، بە پێی بیری کەماڵیستی، بە تورک نێودێر کران و، دەبوو بە تورکی بدوێن. تەنانەت بوونی ڕووتی زمانێک لە کۆمار دا کە کۆمەڵێکی زۆر قسەی پێ بکەن جگە لە تورکی نەبێ سەری لە ئیدێئۆلۆژی ڕەسمی دەسوو. لە ساڵی ١٩٢٤ خوێندنگە کوردییەکان، دامەزراو و حوجرە ئاینییەکان و بڵاوکراوەکان پاوان کران. ساڵانی نێوان ١٩٢٥ هەتا بەرایی ساڵانی ١٩٣٠ شاهیدی هەڵته‌زینەوەی توند و تیژ و پەیتا پەیتای کورد بوو، کە ئاخری بەو پەڕی بێ بەزەییەوە تێک شکێندران. لە ساڵی ١٩٣٨ ئاخر ڕاپەڕینی کوردەکان لە مەڵبەندی دەرسیم بە زەحمەتێکی زۆر سەرکوت کرا، دوای ئەوە وێدەچێ کوردەکان زراویان چوو بێ. ساڵەکانی نێوان ١٩٣٨ – ١٩٦١ شاهیدی سەرکوتکرانی کاریگەری هەموو چەشنە نیشانەیەکی هەوێتی کورد لە تورکییە بوون، لەوانە زمانی کوردیش. بە کوردی قسە کردن پاوان بوو، ووشەی " کورد " و " کوردستان" لە ڕیزەی ووشەی ڕەسمی دا نەمان و بزر کران: کوردەکان ببوون بە " تورکی چیا". دیارە زۆر لە کوردان درێژەیان پێدا بە دزی بە کوردی بدوێن، بەڵام ئەوانەی کە نەیان توانی خۆیان فێری تورکی کەن کەوتنە دەرەوی بەستێنی ژیانی گشتی لە کۆماری تورکییە دا. نەبوونی هەل و دەرەتانی خوێندن و پەروەردە، نەبوونی بڵاوکراوە و چاپ کراو و بەرنامەی ڕادیۆیی بە کوردی هەڵبەت شوێنی خۆی کرد و، لە ساڵانی ١٩٥٠ دا وا وەبەرچاو دەهات کە کوردی لە مەترسی ئەوە دا بێ لە ماوەی چەند دەیەیەکدا لە زۆرێک لە شوێنەکانی تورکییە دا کوێر بێتەوە، لە گەڵ ئەوەشدا، ڕوداوەکانی ١٩٦١ گرینگی زمانی کوردی دەردەخەن. لەو ساڵە دا قانوونی بنچینەیی تازە ئازادیی بەیان، رێکخستن و چاپەمەنی دەستەبەر کرد. دیسان کرا کەم تا زۆر بە ئاشکرای لە ئامرازە ڕاگەیێنەگشتییەکاندا باسی کارو باری کورد بکرێ. ئەوە بووە هۆی بووژانەوەیەکی تازە لە نێو کوردەکاندا بۆ ئەوەی سۆزی فەرهەنگ و کەسێتی زمانی خۆیان تێدا زیندوو بێتەوە. زۆر کەس دیسان دەستیان کرد بە جەخت کردن لە سەر کورد بوونی خۆیان، لە نێوان ساڵانی ١٩٦٨- ١٩٦٢ دا ژمارەیەک بڵاو کراوەی کورمانجی وەدەرکەوتن و، لە نێوچوونی زمانی کوردی لە تورکییە سەری نەگرت یان هێزی ئەو مەترسییەی لە سەری بوو زۆر کەمتر بووەوە. لە ساڵی ١٩٦٧دا کاربەدەستانی تورکییە لەوە هەڵگەڕانەوە و، لەو دەمێوە تا ماوەیەک لەمەو پێش نموونەیەکی گشتی لە زوڵم و زۆرداری ڕەسمی بە تایبەتی سەبارەت بە زمانی کوردی پێ نووسین لە ئارا دا بووە، کە ئەوەش لە ئاستی جۆر بە جۆر دا سەرکەوتووە. بۆچوونی ڕەسمی لە ئاست زمانی کوردی لە ساڵانی ١٩٨٠ دا جیاوازییەکی ئەوتۆی لە گەڵ ساڵانی ١٩٣٠ دا نییە. مادەی ٢٦ی قانوونی بنچینەیی ساڵی١٩٨٢ دەڵێ: " هیچ زمانێکی کە بە پێی قانوون پاوان کراوە ناکرێ بۆ دەربڕین و بڵاوکردنەوەی بیر و ڕا بە کار بهێندرێ..."، مادەی ٢٨ دەڵێ: " هیچ کەس بۆی نییە بە زمانێکی پاوان کراو شت چاپ بکا". پێویست بە گوتن نییە کە کوردی، ئاوا پاوان کراوە. ئەوانەی وێراویانە هەوێتی کوردی خۆیان بهێننە ڕوو، یان کێشەی کوردیان زۆر بە ئاشکرایی هێناوەتە گۆڕێ، تۆڵەیان لێ کراوەتەوە. بەڵام وا وێدەچێ کوردی قسە پێکردن بە گشتی تا ئەو دواییانە تەحەمول کرابێ. لە بەرایی ساڵی ١٩٩٠ دا گوزارشتی ئەوتۆ هاتن کە وەزعی گرژی ڕۆژهەڵاتی تورکییە لە هێندێک ناوچە گەیوەتە ئەوەی کە کوردی قسە کردنیش بکەوێتە بەر دەرەجەیەک لە کپ کران و دەمکوت کردن. لەگەڵ ئەوەشدا، باسی ئەو بابەتە لە ئامرازە ڕاگەێێنەرە گشتییەکاندا دەری خست کە بەشێکی گرینگ لە بیر و ڕای گشتی تورکییە چی دی لە گەڵ حەولە ڕەسمییەکان دا نییە بۆ حاشا کردن لە بوونی کوردەکان و زمانی کوردی. یان لە ڕاستیدا لە بۆچوونێکی ئەوتۆ ناگەن.لە بەرایی ساڵی ١٩٩١ دام حکوومەت بە ڕەسمی ڕای گەیاند کە پێوەیە بەکارهێنانی زمانی کوردی بکاتە قانوونی. لە کاتی نووسینی ئەم دێڕانە دا زۆر زووە تەئسیری هەڵهێنانەوەی هەنگاوێکی ئەوتۆ پێشبینی بکرێ.
لە ساڵانی ١٩٢٠ و ١٩٣٠ دا، زۆر لە ڕوناکبیرانی کورد پەنایان بردە بەر سوورییە، کە له‌ ژێر دەستەڵات و ئینتیدابی فەرانسە دا بوو، لەوێوە ئەوان پشتیوانییان لە خەباتی کوردەکان لە تورکییە دەکرد و، هەوڵیان دەدا بۆ بەرەوپێشبردنی زمانی خۆیان. لەو سەردەمێوە، کورمانجی پێ نووسین تەقریبەن بە تەواوی لە تاراوگە گەشە و نەشەی کردووە.دوای ساڵی ١٩٤٥، واتە کاتێک کە ئینتیدابی فەڕانسە بە سەر سوورییە دا کۆتایی هات، مەکۆی چالاکی ئەدەبی کورمانجی ووردە ووردە ڕاگوێزرا ئوڕووپای ڕۆژئاوا، بە تایبەتی لە ساڵانی ١٩٦٠ دا. فەزای خنکێنەری سیاسی کارێکی وای کرد کە زۆر لە ڕووناکبیرانی کورد لە تورکییەوە کۆچ بکەن. زۆر لە کوردەکان لە ٦٠ کان و ٧٠ کاندا وەکوو کرێکاری موهاجیر هاتن بۆ ڕۆژئاوا. لە دەوروبەری تازەی ژیانیان دا هێندێک لەوانە لە باری سیاسییەوە زۆر ووشیارتر بوونەوە و ، هەستیان بە ئازادییەکی زیادتر کرد بۆ دەربڕینی کورد بوونی خۆیان.لە ئاکامی ئەوە دا بەرهەمی جور بە جوری کەرەستەی نووسراو بە کورمانجی لە هەندەران بڵاو بووەتەوە. ئەو ڕاستییەی کە کورمانجی نەیتوانیوە لە دەور و بەری تەبیعی خۆیدا گەشە بە ووشەی " ڕووناکبیرانە"ی گونجاو بدا، لە گەڵ بێز و قێزی زۆر لە نووسەرانی کورد لە هەر ووشەیەکی کە ڕەچەڵەکی لاوەیی هەبێ ( واتە ووشەی عەڕەبی یان تورکی) بووە هۆی داتاشرانی ووشەی نوێباوی ئامال کوردی زۆر و زەوەند و هەوسار هەڵماڵاو. بەرو بووی ئەو کارە ئەوەیە کە زۆر جار لە کورمانجی پێ نووسین دا دەکرێ چەندین ووشەی جیاواز بۆ یەک مەفهوومی ئابستراکت وەبەر چاو بێ، کە هیچکام لەوان کۆمەڵانی کوردی دانیشتووی تورکییە تێیان ناگەن. ڕووناکبیرانی کورمانجی – ئاخێوەر لە ئوڕووپا خەریکی گەشە پێدانی شێوەیەکی گونجاو بۆ نووسینی زمانەکەیان و پێک هێنانی ووشەی ستانداردن، لە گەڵ ئەوەشدا، کارەکانیان سۆزی پەتیگەری پێوە دیارە و وێناچێ بتوانن پردێک لە نێوان کورمانجی قسە پێکردن و کورمانجی پێ نووسین ڕایەڵ کەن.
هۆی سەرەکی ئەوەی کە وەزع لە عێڕاق بە ئاوایەکی تەواو جیاواز لە تورکییە پێشوەچوو ڕەنگە لەو ڕاستیە دا بێ کە لە نێوان ساڵانی ١٩٢٠ و ١٩٣٠ دا، مێسۆپۆتامیا (میاندواو) لە ژێر ئینتیدابی بریتانیا دا بوو. دەستەڵاتدارانی بریتانیایی پێکێشییان دەکرد کە کوردەکان لێیان دەوەشێتەوە و دەبێ بۆیان هەبێ کە کارو بارەی پەروەردە و، کارگێڕی بە زمانی خۆیان ڕاپەڕێنن. ئەوان دە کوردان نووسان کە لە نێو خۆیاندا لە سەر شێوەیەکی ستانداردی کوردی ساخ بنەوە و ، بە ئاشکرایی شێوەزارێکی سۆرانی یان بە دەمەوە گرتبوو، واته‌ لەهجەی زۆربەی کوردەکانی عێڕاق. بنلەهەجەی سلێمانی، کە ئەو دەمی لە مێژ بوو وەکوو زمانی شێعر چەشنە ئیعتیبارێکی بۆ خۆی وەدەست هێنابوو، هەڵکەوتوویی هەمیشەیی بە سەر لەهجەکانی دیکەی سۆرانی دا بۆ خۆی پەیدا کرد.
لە گەڵ ئەوەشدا، کوردەکان بە بێ خەبات و تێکۆشان ڕزگاریی زمانی خۆیان وەچنگ نەهێنا. لە ژێر ئینتیدابی بریتانیا دا حکوومەتی عێڕاق بەڵێنی دا بوو دەبێ کوردەکان لە فێرگەکان و لە بەڕێوەبەریی کاروباری ناوچەیی دا مافی بەکار هێنانی زمانی خۆیان هەبێ. بەڵام، کاتێک ئینتیداب تەواو بوو، چ زەمینەیەکی پتەوی ئەوتۆ خۆش نەکرا بوو بۆ ئەوەی ئەو بەڵێنە بێتە جێ. ئەو وەزعە کێشایە دووبەرەکی و ناکۆکی توند لە نێوان کورد و عەڕەبان دا و، لە ساڵی ١٩٣١ دا، قانوونی زمانانی ناوچەیی بەکار هێنانی زمانی کوردی لە فێرگە سەرەتاییەکاندا بە ڕەسمی ناسی. دوای ئەوە، وا دەردەکەوێ، کە کوردان بە لێبڕاوی لە سەر بووژاندنەوە و بە دەور داهاتنی زمانی خۆیان بەردەوام بوو بن. سەرکەوتنێکی سەرەکی لە ساڵی ١٩٥٨، بە کودەتای ژەنەڕاڵ قاسم وەدەست هات. کۆماری تازە دامەزراوی عێراق وەک "هاوبەش" ی عەڕەبەکان ددانی بە کوردان دا هێنا و ، بۆ ماوەیەک زمانی کوردی بە ڕەسمی برەوی پێدرا. سەرەڕای لێک گرژ بوونەوە و لە بەر یەک ڕاسانی تەشەنە بوو لە نێوان سەرۆکایەتی کورد و حکوومەتی عێڕاق دا، ژیانی ئەدەبی کورد بۆ چەند ساڵان گوڵی کرد. دوای کودەتای بەعسییەکان لە ساڵی ١٩٦٨ دا دڕدۆنگی و باوەڕ بە یەکدی نەکردنی دوولایەنە لە نێوان کوردەکان و عەڕەبەکاندا دیسان سەری هەڵداوە، بەڵام لە ساڵی ١٩٧٠ دا پەیمانێک ئیمزا کرا و هەلی ئەوەی هەڵخست کە زمانی کوردی وەکوو زمانی دووهەمی ڕەسمی عێڕاق بناسرێ. ڕاست لە ساڵەکانی دوای ئەو پێکهاتنە دا،ریزەیەک ئەنیستیتووی کوردی دامەزران یان زیندوو کرانەوە، وەکوو یەکێتیی نووسەرانی کورد و کۆڕی زانیاری کورد. ئەم دامەزراوەی دوایی دەورێکی هەڵکەوتووانەی لە بەرفرەوان کردنی پێشوەچوونی زمانی کوردی دا گێڕا.
هەرچۆنێک بێ، ساڵی ١٩٧٠ سەلماندی کە دەبێ بە ساڵی نوختە وەرچەرخان دا بندرێ. هێندەی پێ نەچوو لە ماوەی دوو ساڵان دا دیسان نێوانی حکوومەتی عێڕاق و سەرۆکایەتی کورد پیس تێک چوو. ئەوە کێشایە ناکۆکییەکی توند و تیژ لە ساڵی ١٩٧٤ دا. لە ساڵی ١٩٧٥ شای ئێران، کە پشتیوانی لە ئازادیخوازنی کورد لە عێڕاق دەکرد لە ئەلجەزیرە پەیمانێکی لە گەڵ حکوومەتی عێڕاق ئیمزا کرد و، پشتی کوردەکانی عێڕاقی بەر دا و بە تەنێی هێشتنەوە. خۆڕاگری کورد لە کردەوە دا تێک چوو و هەرەسی هێنا. ساڵانی دواتر زۆر لە دەستەکەوتەکانی ١٩٧٠ بەرە بەرە لە لایەن دەستەڵاتدارانەوە کەم کرانەوە و نەمان. لە حاڵی حازر دا، بۆچوونی حکوومەتەکان لە ئاست کوردەکاندا بە ئاوایەکی وایە کە مرۆڤ بە زەحمەت دەتوانێ لە کورت –خایەن دا لە مەڕ ئەدەبی کوردی لە عێڕاق خۆشبین بێ و ، زۆریش زووە بۆ ئەوەی کە بکرێ شوێن و ئاکامی شەڕ لەو بارەیەوە لە درێژ خایەن دا پێش بینی بکرێ. لە سەرێکی دیکەوە، کوردەکانی عێڕاق ئەدەبێکی سەرنجڕاکێش و زمانێکی گونجاوی پێ نووسین یان پێکەوە ناوە و ،زۆر لە وەچەی ئێستا خوێندنی سەرەتایی و ئامادەییان بە کوردی بووە.
لە ئێران مێژووی تازەی زمانی کوردی نەک وەکوو ئی تورکییە دڵتاوێن بووە و ، نەک وەک عێڕاقیش سەرکەتوو. هەوڵێکی توند و تیژی ئەوتۆ نەدراوە بۆ سەرکوت کردنی بە کوردی قسە کردن، بەڵام تا ئەو دواییانەش زۆر بە دەگمەن ڕێگە دراوە بەو زمانە شت چاپ بکرێ.
لە زەمانی ڕەزا شا دا (١٩٢٦ – ١٩٤١ )، هەوڵ درا کە بە کارهێنانی فارسی لە نێو کوردەکاندا برەوی پێ بدرێ و، بە کوردی شت بڵاو کردنەوە پاوان بوو. لە ماوەی دەورەی کورتی کۆماری مەهاباد ( ژانڤییە تا دیسامبری ١٩٤٦) و، ساڵانی بەر لە پێکهاتنی ئەو جمهوورییە ، چاپ و بڵاوکردنەوە بە کوردی ئاهی هاتەوە بەری و بووژایەوە. دوای شکانی حکوومەتی مەهاباد، سەردەمێکی بە هەڵپەی سەرکوتکردنی هەموو جورە دەربڕینێکی کوردی دەستی پێکرد و، چالاکی و کڕوکاشی ئەدەبی ئاشکرا بە تەواوی لە بەست چوو. جگە لە چەند ڕێزپەڕێکی کەم نەبێ، لە ئاخر ساڵەکانی حوکمی محەمەد ڕەزا شای پەهلەوی (١٩٤١- ١٩٧٩) بڵاو کردنەوە بە زمانی کوردی پاوان بوو.
گرووپە کوردەکان بە ئاوایەکی چالاکانە لەو بزووتنەوە شۆڕشگێڕانەیە دا بەشدار بوون کە بوو بە هۆی ڕووخانی سلسلەی پەهلەوی و زۆر کەس ، هیوایەکی زۆریان هەبوو که‌ کوردستان ببێ بە هەرێمێکی خودموختار لە چوارچێوەی کۆماری ئیسلامی دا و، لەوێدا کوردی بە تەنیشت فارسییەوە پلەی زمانێکی ڕەسمی هەبێ.سیایی ئەسڵی قانوونی بنچینەیی کۆماری ئیسلامی ئێران ڕێگەی دەدا بە بەکارهێنانی زمانە ناوچەییەکان لە فێرگە و لە چاپەمەنی ناوچەیی دا، لە گەڵ ئەوەشدا، ئاخر دەقی ئەو قانوونە ( کە لەنۆڤامبری ١٩٧٩ دا پەسند کرا)، ئەمەی کەم کردەوە و ڕای گەیاند کە زمانە ناوچەییەکان تەنێ دەکرێ بە تەنیشت فارسییەوە بە کار بهێندرێن و، دەقی کتێبەکانی خوێندن تەنێ هەر بە فارسی دەبن.
هەر بە دامەزرانی کۆماری ئیسلامی زۆر کێشە و هەرای توند و تیژ لە نێوان حکوومەتی ئێران و سەرۆکایەتی کورد ساز بوو و، سەرەڕای دەستەبەر بوونی بەرتەنگی قانونی بنچینەیی، بڵاو کردنەوە بە کوردی بە ئاوایەکی کاریگەر پاوان کرا.لە ساڵی ١٩٨٤ دا، رێگە بە بڵاو کردنەوە بە زمانی کوردی درا و، ئەوە سەلماندی کە ئاڵوگۆڕێک لە سیاسەتی ڕەسمی دا پێک هاتووە تا ئەو جێگەیەی کە دەگەڕێتەوە سەر زمان و فەرهەنگی کوردی.ئێستا بنکەیەکی چالاکی بڵاوکردنەوە بە زمانی کوردی هەیە، خوێندن بە کوردی ئێستا بە ڕەسمی ئازادە و رێگەی پێدەدرێ ( ئەگەرچی، نیشانەی وا هەن دەری دەخەن، کە لە ڕاستیدا منداڵێکی زۆر کەم دەتوانن لە خوێندنێکی ئەوتۆ کەلک وەرگرن) و، ئەنیستیتوویەکی تازە و بە دەستەڵات بۆ توێژینەوە و لێکۆڵینەوە (موءسسەی مطلعات و تحقیقات) پسپۆڕێکی لە زمانی کوردی دا دامەزراندووە.

زمانی کوردی وەکوو ڕەمزێکی هەوێتی ئێتنیکی

ئەگەرچی مێژووی زمانی کوردی لە ژێر ئەو هەلومەرجە تایبەتییەی کە گەلی کورد تێیدا ژیاوە پێگەیشتووە، بەڵام هێندێک لەو ئاڵوگۆڕ و پێشوەچوونانەی کە لە سەرەوە باس کران لە سەر زمانە "پچووکترەکانی" بنەماڵەی زمانانی ئێرانیش هەر ئاوا بوون. پەشتوو- کە لە هێندێک بەشی ئەفغانستان و پاکستان قسەی پێدەکرێ – وەکوو کوردی، لە سەدەی ١٦هەم و ١٧هەمدا زمانێکی پێ نووسینی ئەدەبی لێ ساز بوو. بەڵام سەرەڕای ئەو پێشوەچوونەش ئەو زمانە وەکوو زمانێکی پێ نووسین بۆ پێوەندی ڕۆژانە بە بەربڵاوی دەکار نەدەکرا. وەکوو کوردی، هێزێکی واقیعی لە پێناو ساز کردنی زمانێکی ستانداردی مۆدێڕنی هەموو لایەنە لە پەشتوو لە ماوەی سەدەی ئێستا [سەدەی بیستەم،وەرگێڕ] دا دەکار کراوە. لە ئەفغانستان لە ساڵانی ١٩٣٠وە پەشتوو وەک " زمانی نەتەوایەتی" بە ڕەسمی ناسراوە و ددانی پێدا هاتووە و، بەردەوام لە لایەن دەستەڵاتدارانەوە هێزی وەبەر نراوە، لە بەر ئەوەی دۆخی ئەفغانستان چ وێکچووییەکی ڕاستەقینەی لە گەڵ ناوچە کوردیەکاندا نییە، لێرە دا مەبەستی لێدوانی زیادتری ئێمە نییە. لە لایەکی دیکەوە، لە پاکستان، کە خوێندن و دەرس دادان بە زمانی پەشتوو تا ڕادەیەکی زۆر پاوانە، لە ترسی لە کیس دانی هەوێتی خۆیی کە بە له‌ دەستدانی زمان ڕوو دەدا ، هەر بە هەمان شێوەی کە ئێمە لە کوردستان دەیبینین، هەوڵێکی زۆر فیداکارانە دەدرێ بۆ ئەوەی زمانەکە بگەیێندرێتە ئاستی شێوەزارێکی پێ نووسین. لەوەتا دامەزرانی پاکستان، بە تایبەتی لە ساڵانی ١٩٦٠ وە هەوڵ و تێکۆشانێکی زۆر بە هەڵپە و بەرچاو دراوە بۆ ساز کردنی ئەدەبێکی پێ نووسین بە زمانی بەلووچیش.
بە کورتی، بە دەم سەدەی بیستەمەوە چەندین دەستەی ئێتنیکی گەورە هەوڵیان داوە زمانەکانیان پێش بخەن و، ئەدەبی پێ نووسین پێک بهێنن. هیوای دیاریکردنی چارەنووس بە دەستی خۆیان یان سەربەخۆیی نەتەوایەتی یان فەرهەنگی لەو ئاڵوگۆڕ و پێشوەچوونانە دا دەوریان هەبوو، بەڵام تەنێ لە چەند کەیسێک دا دەکرێ ئاماژە بە پێوەندییەکی بە کردەوەی ڕاستەوخۆ لە نێوان ئاواتی ئەوتۆ و چالاکییە ئەدەبییەکاندا بکرێ، لەوەش زیادتر، هەوڵدان بۆ بە ده‌ور داهاتنی زمان و بووژاندنەوەی، بە ئاسایی سەرەڕای تێکشکانی ئاواتە سیاسییەکان هەر درێژەیان پێ دراوە. ئەو ڕاستیەی کە پێداویستی بە کردەوە بە هەبوونی زمانێکی پێ نووسین وێناچێ گۆڕانێکی شیاوی سەرنجی لەو هەوڵ و تێکۆشانانە دا پێک هێنابێ دیاردییە بۆ ئەوەی کە لەبەرچاو گرتنی لایەنی دیکەش بەلانی کەمەوە هه‌ر بەو ڕادەیە بە گرینگ داندراون.ئەو قسەیە ڕووی ڕاستەقینەی خۆی لەوە دا دەبینێتەوە کە زۆربەی ئەوانەی- ئەگەر هەمووشیان نا، کە یارمەتییان کردووە بۆ پێشختن و ساز کردنی زمانی پێ نووسین بە کوردی، پەشتوو یان بەلووچی زۆر بە کارامەییش لە دەستیان هاتووە کە بیروڕای خۆیان بە زمانە سەردەستەکانی ناوچە دەرببڕن. لە بەر ئەوەی کە، جگە لە چەند جێی ڕێزپەر نەبێ، زمانی سەردەست زمانی خوێندن و پەروەردەیە، ئەوانەی کە تەنێ بە زمانی "کەمایەتی" قسە دەکەن، باو وایە نەتوانن پێیان بخوێننەوە و، چ کەلکێکی ڕاستەوخۆ لە ئەدەبی نووسراو بە زمانی خۆیان وەرناگرن.
تا ئەو جێیەی دەگەڕێتەوە سەر زمانی کوردی،ئەو سەرنجە ئاشکرا و بە دەرەوەیەی کە دراوەتە سەر پێشخستنەوەی په‌تیگه‌ری لە زمان دا تا بەکارهێنانی گشتی و لە ڕاستیدا تێگەیشتنی و، تەنانەت زۆر هەوڵی جۆر بە جۆری بەگوڕتر بۆ داتاشینی زمانێکی دەستکرد و یەکگرتووی ستانداردی کوردی کە بۆ هەموو کوردەکان نامۆیە،خۆی شاهیدی ئەنگێزەی ئێدێئۆلۆژی نووسەرانە تا ئەوەی پێداویستییەکی بەکردەوە لە گۆڕی دابێ. بە گوتنێکی دی، لە کاتێکدا کە زۆربەی زمانەکانی پێ نووسین لە بەر ئەوە ساز بوون کە پێویستییەکی دەستەبەجێی بە کردەوە بە وان هەبووە، لە سەر کوردی ئەوە بە هیچ جور وا نییە. وا دەر دەکەوێ، کە شێوەکانی
پێ نووسینی زمان لە کوردی دا بە دەرەجەی یەکەم لە بەر ئەوە پێشخران یان پێک هاتن چونکوو هەست بەوە دەکرا کە دەبێ شێوەیەکی پێ نووسینی زمانەکە هەبێ، نەک ئەوەی کە پێویستی بە هەبوونی هەبێ.
جێی سەلماندنە وا دابندرێ کە کوردی و ئەو زمانانەی دیکەی کە لێرە دا باسیان کراوە بەر لە هەموو شت لە بەر ئەوە دەکار کراون و بووژێندراونەوە چونکوو هەست دەکرا ئه‌وان ڕەمز یان لایەنێکی گرینگی هەوێتی ئێتنیکی بن. بە لە بەرچاو گرتنی ئەو ڕاستییەی کە ئێستا پێداویستی بە هەبوونی شێوەزارە کوردییەکان بە ئاشکرایی زۆر لە سەدەکانی پێشوو زیادترە، دەکرێ مرۆڤ گرینگی نیسبی لە زێدەی زمان لەچاو هۆکارەکانی دیکە وەکوو نیشانەیەکی هەوێتی ئێتنیکی جەخت بکاتەوە.هەستی هەوێتی لە بناوانی تەبیعەتی خۆی دا شتێکی عاتیفییە تا ئەوەی کە شتێکی ژیرانە بێ، بەڵام داب و شوێن، ڕوانگە و، مێژووی هاوبەش – جا چ واقیعی بێ چ ئەفسانە – بە ئاسایی هەر هەمان دەوری گرینگی زمان دەگێڕن لە گیان وەبەرهێنانی هەستی ئەوتۆ دا. بەڵام، لە کەیسی کوردان دا بەرەو پێشکه‌وتن و " مۆدێڕن بوون" چوون ڕەنگە ڕایەلەی داب و شوێن و دەربڕینە فەرهەنگییەکانی کوردی بەرتەنگ کرد بێ کە زۆر لە کوردەکان، بەتایبەتی ئێلیتی خوێندەوار شانازی پێوە دەکەن (١).
خوێندن لە خوێندنگە دەوڵەتییەکانی چەندین ووڵاتی جیاواز دا شوێنێکی تێکدەرانەی لە سەر ڕوانگەی هاوبەش و جیهانبینی کوردەکاندا کردووە و، مێژووی کورد لە هەرە شێوەی باو و تەماشایی خۆیدا – کە کوردەکان وەکوو گەلێکی لە شکان نەهاتوو و هەتا بڵێی سەربەخۆ نیشان دەدا بە سۆزێکی کەمەوە بۆ سەر وەبەرهێنانی نەزمی دامەزراو و دەوڵەتە نێوەندییەکان – نە ئاوێنەیەکی لەبارە بۆ نیشاندانی وەزعی مەردمی کوردی تێکشکاوی سەدەی ئێمە و، نە یارمەتی دەکا بە بەهێز کردن و تاودانی ئاواتەکان بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێکی نەتەوایەتی کورد لە داهاتوو دا.ئەگەرچی لە ڕاستی دا زمانی کوردی لەم سەدەیە دا بەلانی کەمەوە بە قەدەر ئەو سەرکه‌وتنە ناسراوانەی کە بوویه‌تی ئەوەندەش تووشی چەرمەسەری هاتووە و تلاوەتەوە، بەڵام هیچکام لە بایەخە ڕەمزییەکانی خۆی لە کیس نەداوە.
ئەو زمانە سەلماندوویەتی کە کوردەکان گەلێکی جوێ و سەربەخۆن، بە ئەدەب و کولتووری خۆیانەوە،جا هەر بۆیەش هەوێتی لە مەڕ خۆیان هەیە. لە ڕاستیدا هەر دەمکوت کردن و داپڵۆسینی زمانی کوردی لە تورکییە دا دەکرێ وەکوو نیشانەیەکی ئاشکرا و بەدەرەوەی سەرکوتکردنی گەلی کورد لەوێ چاو لێبکرێ – و جەخت بکرێتەوە-.
بۆیە ئێستا دەکرێ ئیدیعا بکرێ کە زمانی کوردی ڕەمزی هەرە گرینگی ئەرێیی یە بۆ یاریدەدان بە زیندوو ڕاگرتنی هەستی ئێتنیکی کوردی یان لەوەش زیادتر هەوێتی نەتەوایەتی و، ئەوە بۆ خۆی، ئەگەر دەوڵەتێکی کوردی دابمەزرێ گومانی تێدا نییە دەبێ بە یەک لە هۆکارە هەرە یارمەتیدەرەکان لە ئاڵوگۆڕ و پێشوەچوونێکی ئەوتۆ دا.

کوردی وەک زمانێکی ڕەسمی: گیر و گرفت و ڕێگەی چارە

بەر لەوەی درێژە بە لێدوان بدەین لە سەر تەئسیرە موحتەمەلەکان کە بە هێنانە گۆڕی " زمانی کوردی" وەکوو زمانی ڕەسمی دەوڵەتێک سەر هەڵدەدەن، دەبێ لەو پرسە وورد بینەوە کە داخودا لە جێدا کارێکی ئەوتۆ دەکرێ یان نا:ئایا دەکرێ لە کۆمەڵێکی نیوە- خوێندەوار دا تاقە یەک شێوەزاری ستانداردی کوردی بهێندرێتە گۆڕێ و کارو باری پێ ڕاپەڕێ؟، بە لە بەرچاوگرتنی ئەو ڕاستییەی کە هەر کام لە شێوەزارەکان هەڵببژێردرێن، نەک ئەوەی کە ئاخێوەرانی لەهجە ڕەقیبەکان بە نامۆی دادەنێن، بەڵکوو دروست بوونی ئەوە لە لایەن زۆر لە ئاخێوەرانی بنلەهجەکانی خۆشی ، کە ڕەنگە زۆر کەم لە وان خاوەنی تێگەیشتنێکی ئابستراکت لە زمان بن کە بۆ لە یەک کردنەوەی گیرو گرفتی سەرەکی و بوودەڵە لەم بوارە دا پێویستە، وەدوایە دەدرێتەوە.
دیارە سەبارەت بەو جۆرە پرسانە مرۆڤ هەر دەتوانێ بە گریمان بێ، بەڵام ڕەنگە لە جێی خۆی دا بێ کە لێرە دا ئاماژە بە نموونەی تا ڕادەیەک وێکچووی پاکستان بکرێ. دوای جوێبوونەوە زمانی ڕەسمی (دەوڵەتی) نەتەوە بوو بە ئۆردوو، سەرەڕای ئەو ڕاستیەی که‌ ئه‌و زمانە زمانێکی لاوەیی بوو بۆ گشت دانیشتوانی خۆ جێیی (بوومی) ئەوێ. ئەگەرچی ئەو هەڵبژاردنە گێرە و کێشەی لێ ساز بوو، بەڵام ئه‌وانە بە نیسبەت کەم بوون و ئێستا زۆربەی پاکستانییەکان وەک زمانی دووهەمی خۆیان بە ئۆردوو قسە ده‌که‌ن و ، وەکوو شتێکی ئاسایی. ئەوە نیشان دەدا کە ئەگەر ئیرادەی سیاسی لە گۆڕێ دابێ و، ئەگەر ئەو زمانەی لە بەر باسە پلە و نفوزی هەبێ یان وەکوو ڕەمزێکی نەتەوایەتی باو بێ، تەواو هەڵدەسووڕێ و دەگونجێ بە سەرکەوتووییەوە زمانێکی " گیروگرفت داری کێشە هەڵئائیسێن" وەکوو زمانێکی ڕەسمی لە دەوڵەتێکی تازه‌ دامەزراو دا بە کار بهێندرێ.
چاوەڕوانی گشتی لە نێو کوردەکاندا ئەوەیە کە سەرۆکایەتی دەوڵەتێکی داهاتووی کورد لە نێو شێوەزارەکانی مۆدێرنی ستانداردی سۆرانی و کورمانجی دا هەڵدەبژێرێ. لە کاتێکدا کە دڵگەرمی و خۆشی خۆشی سەرەتایی کوردەکان بە دەوڵەتێکی ئەوتۆ هەلی ئەوە هەڵ دەخا کە هەرکام لە شێوەزارەکان بە گونجاوتر بزاندرێ وەخۆ بکرێ و بەرپەرچێکی کەم بدرێتەوە، بەڵام لە درێژخایەن دا هەڵبژاردنێکی ئەوتۆ لەوانەیە گیر و گرفتی زۆر زیادتر لەوەی کە پاکستان بە هەڵبژاردنی ئۆردوو توشی هات ساز کا.هەر ئێستا ئەو جورە ناتەباییە لە گۆڕێ دایە ، بە تایبەتی لە عێڕاق، لە نێوان ئاخێوەرانی کورمانجی و سۆرانی دا و، ئەوە بە ئاسانی لە گوڕ و تاوی زیاد دەبێ ئەگەر لایەک هەست بکا کە لەسەر حیسابی وی لاگری ڕەسمی لە لایەکەی دیکە دەکرێ. بە لە بەرچاوگرتنی باری کۆمەڵی کورد بەرەو ڕێبازی دابڕان بە دەستەی ناکۆک و دژ بەیەک، هەبوونی ڕکەبەری هێزەکی ئەوتۆ لەوانەیە ببێ بە یەک لە هۆکارەکانی ئاڵۆزی و بشێوێنی جۆر بە جۆر کە کوردستانێکی سەربەخۆ تووشی بە تووشیانەوە دەبێ.
لە تیۆری دا، بە دوو ڕێگە دا دەکرێ خۆ لە هەڵبژاردنێکی ئەوتۆ بپارێزدرێ: ساز کردنی شێوەیەکی ستانداردی یەکگرتووی کوردی یان، لە جیات ئەوە ناسین و ددان پێداهێنان هەم به‌ کورمانجی و هەم به‌ سۆرانی وەکوو شێوەزارەکانی ڕەسمی و یەکسانی کوردی، لە هەمان کاتدا تا ڕادەیەک ڕێگەدان بە لەهجە و زمانە ناوچەییەکان ( سیاسەتێکی پلووڕالیستی ئەوتۆ دەکرێ لەسەرەتا و دەستپێکەوە سەبارەت بە پرسی زۆر ناسکی خەتیش ڕەچاو بکرێ، ئەگەرچی لەو بارەیەوە دەبێ زۆر زوو بڕیار بدرێ بە هەوڵدان بۆ ساز بوونی لانی کەمی خۆڕاگری و ملبادان).
وەک پێشتر دەرکەوت، بە بڕوای نووسەری ئەم دێڕانە ڕێگە چارەی یەکەم جێ بە جێ کردنی زۆر زەحمەتە،چونکوو پێویستی بە ڕیزەیەک بڕیاری سەرەڕۆیانەی تیژڕۆیانەی کێشە هەڵئائیسێنە و، لەوانەش نییە کە ئاکامی دوایی بە دڵی بیروڕای گشتی بێ.
لە لایەکی دیکەوە، ئەگەرچی بۆ حکوومەتێکی تازە-دامەزراو و ناپتەو زۆر ئاسان نیە کە چارەسەری دووهەم ڕەچاو کا، بەڵام دەبێ سەرنج بدرێ کە بۆچوونێکی " جووت دیالێکتانە" لە ڕاستی دا لە ڕابردووەوە بە شێوەیەکی بەربڵاو و سەرکەوتووانەله‌ لایه‌ن ئیستگه‌ ڕادیۆییەکانی کوردییەوە دەکار کراوە، بە ئاکامی زۆر ئەرێییەوە: ئاخێوەرانی گشت بنلەهجەکان زانیارییان سەبارەت بە شێوەیەکی ستانداردی کوردی زیادتر بووە، هەم کورمانجی ئاخێوەر و هەم سۆرانی ئاخێوەران ووشیارییەکی زۆر زیادتریان تێدا پێک هاتووە سەبارەت بە دەوڵەمەند بوونی زمانی کوردی و، تێگەیشتنی و کەلک وەرگرتن لە لەهجەکەی دیکە زیادی کردووە. بۆچوونێکی ئەرەێیی ئاواش سەبارەت بە زمان و لەهجە ناوچەییەکان ئەو شوێنەی دەبێ کە پێش لە هەستی بێزاری و خۆ بە نامۆ دانانی دەستە پچووکترەکان دەگرێ. بە تێپەڕینی زەمان و بە دەکار کرانی زمان لە خوێندن و پەروەردە دا،لەهجە ستانداردەکان بە خۆدا دێن و ڕێشە ئاژۆ دەکەن.هەر بۆیە ڕێگەی هەرە باش بۆ پێشخستنی هەستی یەکایەتی زمانی لە نێو هاووڵاتیانی دەوڵەتێکی کوردی دا دەبێ بە ناسین و ددان پێداهێنانی جۆراوجۆری و دەوڵەمەندی زمانی کوردییەوە دەست پێبکا.

*ئەم نووسڕاوەیە بەر لە هەڵوەشانی سیستمی شووڕەوی نووسراوە [رێبینی وەرگێڕ]
(١) هۆکارە نەرەییەکان، وەکوو ڕەنجدانی هاوبەش و ڕاوەدوو نرانی هاوبەش، تەنانەت بە ئاشکرایی دەورێکی گرینگتر دەگێڕن لە بەهێزکردنی هەستی ئێتنیکی کوردەکان یان هەوێتی گرووپی دا. ئەو جۆرە هۆکارە نەرەییانە بەداخەوە ئەوەندە ئاشکران کە لێره‌ دا لێدوانی زیاتردتریان ناوێ.

تێبینی وەرگێڕ: پرۆفێسۆر فیلیپ کڕەینبرووک ئەم نووسراوەیەی لە ساڵی ١٩٩١ دا نووسیوە و لە ساڵی ١٩٩٢ دا واتە ٢٠ ساڵ لەمەو بەر لەم سەرچاوەیەی خوارەوە دا به‌م ناوه‌ بڵاوی کردووەتەوە:

The Kurdish Language: symbol and reality
Philip G. Kreyenbroek
GRC Occasional Paper Series NO:2
Political and Economic Potential, Geopolitics and International Boundaries.
Research Centre School of Oriental and African Studies. 1992

له‌نێوه‌ڕاست مانگی مه‌ی 1984 دوای وه‌رگێڕانی ئه‌م ده‌قه‌ له‌ په‌یامێکی فاکسی دا داوام له‌ نووسه‌رکرد ئیزن بدا بۆ بڵاو کردنه‌وه‌ی بابه‌ته‌ که‌ به‌ کوردی و وێنه‌یه‌کی خۆشی له‌گه‌ڵ بنێرێ.له‌ خواره‌وه‌ کۆپی ووڵامه‌که‌ی ده‌بینن.
ئه‌وده‌می کڕه‌ینبرووک مامۆستای زمانه‌ ئێرانییه‌کان بوو له‌ دیپارتمانی ڕۆژهه‌ڵاتی نیزیک و نێوه‌ڕاست له‌ مه‌دره‌سه‌ی لێکۆڵینه‌وه‌کانی ڕۆژهه‌ڵاتی و ئه‌فریقایی (سواس) له‌ زانکۆی له‌نده‌ن. پرۆفێسۆر کڕه‌ینبرۆک ئێستا سه‌رۆکی ئه‌نیستیتووی لێکۆڵینه‌وه‌ ئێرانییه‌کانه‌ له‌ زانکۆی جۆرج ئاگوستی گوێتنگن له‌ ئه‌ڵمان و دۆستێکی له‌مێژینه‌ی گه‌لی کورده‌. کڕه‌ینبرووک 19 زمان ده‌زانێ.

ئه‌م وه‌رگێڕانه‌ جاری یه‌که‌م له‌ ژماره‌ی 5ی گۆواری گزینگ، مانگی سێپتامبری 1994 له‌ سوێد بڵاو کراوه‌ته‌وه‌ و له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی سه‌ره‌رای 20 ساڵ دوای نووسرانی نرخی زانستی هه‌ر وه‌ک خۆی ماوه‌، بۆ ئاگاداری هۆگرانی بابه‌تی زمان جارێکی دیکه‌ لێره‌ دا بڵاوی ده‌که‌ینه‌وه‌.

هه‌ڤپه‌یڤینێک له‌ گه‌ڵ ئه‌میری حه‌سه‌نپوور، 11 سێپتامبری 1992

2012-01-03T21:23:00.013+01:00

هەڤپەیڤینێک لەگەڵ ئەمیری حەسەنپوور

ئەم هەڤپەیڤینەی بەڕۆژ ئاکرەیی و حەسەنی قازی لە گەڵ دوکتور ئەمیری حەسەنپوور، ڕۆژی جومعە ١١ی سێپتامبری ١٩٩٢ لەخانووی " کۆمەڵە کوردستانییەکان لە سوێد" – فێدراسیۆن کراوە و لە سەر شریت وەرگیراوە. کاک بەڕۆژ مەبەستی بوو ئەم هەڤپەیڤینە لە گۆڤاری بەربانگ دا بڵاو بکاتەوە، بەڵام لە بەر ئەوەی پیادەکردنی شریتەکە تا مانگی مارسی ١٩٩٣ی کێشا و هەر وەها نەگۆنجانی خۆی لە گەڵ " بەربانگ" ، ئەم کارە بە بڵاو نەکراوەیی مایەوە. (یادداشتی حەسەنی قازی – ژانڤییەی ١٩٩٧)
لێرە دا گشت هەڤپەیڤینەکە بەو جۆرەی کە کاک بەڕۆژ ئاکرەیی نووسیویەتەوە، بێ هیچ ئاڵوگۆڕێک نیزیکەی ٢٠ ساڵ دواتر بڵاو دەکەینەوە.

بەڕۆژ : کاکە ئەمیر، بەر لە هەموو شتێک بە خێرهاتنتان دەکەین و سوپاس بۆ ئەوەی دەرفەتت داین لە گەڵتان دانیشین و ئەم چاوپێکەوتنە ساز کەین. دەکرێ خۆتان بە خوێنەران بناسێنیت؟

ئەمیر: لە پێشدا منیش سوپاستان دەکەم. لە بارەی خۆمەوە دەبێ بڵێم خەڵکی شاری " مەهاباد"م. لە ساڵی ١٩٤٣ لە دایک بووم و دوای تەواو کردنی خوێندنی سەرەتایی و ئامادەیی چوومەتە تاران و لە تاران زمان و ئەدەبی ئینگلیزیم خوێندووە لە گەڵ بەشی "زمانناسی" [ ] دوایەش لە ئەمریکا [ ]م خوێند.چیدی؟

بەڕۆژ: چۆن بوو ئەو بەشەتان بۆ خوێندن هەڵبژارد؟

ئەمیر: وەڵلا هۆیەکەی ئەوە بوو، من زۆر زوو ، واتە لە تەمەنی پازدە ساڵیدا هەستی نەتەوایەتی لە دەروونمدا سەری هەڵدا. دواتر حەزم دەکرد بزانم باری گشتی زمانەکەم چۆنە و بۆچی قەدەغە کراوە؟ هەر لەو تەمەنەش دا دەستم کرد بە کۆ کردنەوەی پەندی پێشینان. بەڵام ئەو زوڵمەی دەمدی لە ئاست زمانەکەم بە کار دێ پاڵی پێوەنام تاکوو لە بنج و بناوانی بکۆڵمەوە.

بەڕۆژ: بەڵێ. دیارە منیش مەبەستم ئەوە بوو کە بزانم دەتانەویست دواتر بێنەوە سەر زمانی کوردی یان مەبەستێکی گشتیتان هەبوو؟

ئەمیر: زۆرتر هەر ئەوە بوو کە گوتم حەزم دەکرد باری گشتی زمانەکەم بزانم و هەستێکی توند و تیژی کوردایەتیش کە لە مندا سەری هەڵدا بوو، هانی دەدام.

بەڕۆژ: ئەو کات لە تاران گیر و گرفتتان بۆ نەدەهاتە دی؟

ئەمیر: بەرێ وەڵا! گیر و گرفت یەکجار زۆر بوو. لە بەشی زمانناسی زانکۆی تاران دا دەرس خوێندن کارێکی هاسان نەبوو، چونکە هەندێک مامۆستامان هەبوون کە بە ڕاستی شۆڤێنیستی فارس بوون و کوردییان هەر بە زمان نەدەزانی. بە هەر حاڵ دەورەی لیسانسم لە زمانی ئینگلیزیدا و ماجسترم لە زمانناسی گشتیدا تەواو کرد و دوایەش دەورەی دوکتورام دەست پێکرد. بەڵام بەر لەوەی تێزی دوکتورا بنووسم چوومە ئەمریکا.

بەڕۆژ: لە چ ساڵێک چوویتە ئەمریکا و لە کوێ گیرسایتەوە؟ و چۆنت دەست بە دەرسەکان کرد؟

ئەمیر: لە ساڵی ١٩٧٢ لە زانستگای [ ئیلێنۆی ] لەشارێکە پێی دەڵێن [ئوربانا – شەمپەین ]. لەوێش هەر بەرنامەی دوکتورام درێژە پێدا، بەڵام نەک لە [ ] ، لە [ ]. ئەگەرچی بەشێکی زۆری دەرسەکانم هەر زمانناسی بوو، شتێکی کە پێی دەڵێن زمانناسیی کۆمەڵایەتی واتە لێکدانەوە و لێکۆڵینەوەی زمان لە باری کۆمەڵایەتییەوە.

بەڕۆژ: کە لە ئەمریکا دەستتان بە خوێندن کرد هەستتان بە چ جیاوازییەک لە گەڵ خوێندنی تاران کرد؟

ئەمیر: لە بارەی ئاکادێمیکەوە، جیاوازییەکەی ئەوە بوو کە ئازادیی لێکۆڵینەوە بە هەموو زمانێک هەبوو کە بە چەشنێ دەگەڕانەوە سەر زمانی کوردی. کتێبخانەکانیش دەوڵەمەندتر بوون و کتێبی کوردی وای تێدا بوو کە بەر لەو هەرگیز نەمدیبوون.

حەسەنی قازی: لێرە پرسیارێکم بۆ دێتە پێش. بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە دوای وەرگرتنی فەوقی لیسانس چوون بۆ ئەمریکا و بەرلەویش دیارە بە هۆی خوێندنەوەی کتێب بە زمانی ئینگلیسی ئاگاداریتان لە سەر زمانناسی تازەی ئەمریکا هەبوو. ئایا ئەو پرسیارەتان بۆ هاتە پێش کە ڕێبازی زمانناسی تازەی ئەمریکا تاچ ڕادەیەک مرۆڤ دەتوانێ لە هەڵسەنگاندنی زمانی کوردی دا کەلکی لێ وەرگرێ؟ ( هەڵبەت لەو سەر و بەندە دا، نەک دواتر)

ئەمیر: مەبەست...؟

حەسەن: بۆ نموونە ئەگەر لە گەڵ قوتابخانەی زمانناسی (چێک) و ئەوانیتر هەڵیسەنگێنین؟

ئەمیر: من هەندێک کتێبم لە سەر ئەو باسە خووێندبوونەوە و کورتە ئاگاییەکم لە سەر هەبوو. بەڵام کە چوومە وێ زۆر خەیکی ئەوە نەبووم، گەرچی دەرس و شتی وا هەبوو، بەڵام زۆرتر پێم خۆش بوو، بۆ نموونە لە فەن و زانستی نووسینی فەرهەنگ، بەرنامە دانان بۆ زمان و لایەنە کۆمەڵایەتییەکانی زمان بکۆڵمەوە و وەختیان بۆ تەرخان بکەم. کەچی بەم دواییە چەند کەسێک کە دوکتورایان لە سەر زمانی کوردی وەرگرتووە هاتوون گڕامەری کوردییان لە سەر بناخەی قوتابخانەی ئەمریکی ( چامسکی و دوای چامسکی) لێک داوەتەوە. ئەو لێکۆڵینەوانەش زۆرتر دەگەڕێنەوە سەر ئەوەی کە بۆ نموونە: ساختی زمانی کوردی چییە؟ ( ستراکتور) یان لێکدانەوە لە سەر ڕستە و فێعلی کوردی و ... کە هەر قوتابخانەیەک بە جۆرێک لێکی دەداتەوە. کەچی من زیاتر بۆ لای ئەوە دەچووم کە بزانم زمانی کوردی چەندە ستاندارد بووە؟ هەوڵ و کۆششی هەر چوار پارچەی کوردستان بۆ وەی خەتی کوردی وا لێ بکەن کە بۆ نووسین لە بارتر و چاکتر بێ چۆن بووە و چی بووە؟ نەمدەویست بۆ نموونە بزانم ستراکتوری زمانی کوردی چۆنە؟ نەک لە بەر ئەوەی شتێکی باش و پێویست نەبێ، نەخێر! من لایەنە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکەم بەلاوە گرینگ بوو.

حەسەن: بەڵام وەک پسپۆڕێک و بە پێوانەی تیۆری ئەمڕۆی زمانناسانە، دیارە ئەتۆش هەست بەو کەمایەسییە دەکەی کە لە سەر مەسەلەی ستراکتوری زمانی کوردی کەم کار کراوە!

ئەمیر: بەڵێ، وایە. کەم کار کراوە. ئەوەی کە کراوە زۆرتر لە سەر بناغەی ڕێزمانی سوننەتی بووە. ئەوەی ناڵێم کە لەو ساڵانەی ڕابردوو دا چەند برادەرێکی کوردی عێڕاقی کە لە دەرەوە خوێندوویانە، هەندێکیان لە ....

حەسەن: مەبەستتان هی خوارووی کوردستانە ؟

ئەمیر: (پێکەنین) بەڵێ، کوردی خوارووی کوردستان! یان کابرایەکی ئەمریکی هەیە بە پێی تیۆری تازەی زمانناسییەوە، زمانی کوردی لێک داوەتەوە. بەڵام هەر وەکوو گوتم من زۆرتر پێم خۆش بوو بزانم سەرکوت کردنی زمانی کوردی لەو دەوڵەتانە دا چۆن بووە؟ بە چ شێوەیەک بووە؟

بەڕۆژ: مەبەستتان لایە سیاسییەکەیە؟

ئەمیر: بەڵێ. لایەنی سیاسی کۆمەڵایەتی. بۆ نموونە: بۆچی ئەحمەدی خانی ئەو هەموو هەوڵەی دا زمانی کوردی بکاتە زمانی فارسی. دەیویست کوردی وەک عەڕەبی و فارسی لێ بێ. ئەحمەدی خانی بە تایبەتی.

حەسەن: یانی بێتە ڕادەی ئەو زمانانە؟

ئەمیر: بەڵێ بێتە ڕادەی زمانی عەڕەبی و فارسی و وەک ئەو زمانانە شتی پێ بنووسرێ. لە فەلسەفە و ئایین و شەریعەت و ئەدەبییات و لە دەزگای ئیداری و خوێندن و نووسینی حوجرەکاندا دەیویست ئەوەی بکا. زۆریشی هەوڵ دا، بۆی نەکرا. یان حاجی قادر، ئەویش بۆی نەکرا. جا منیش دەمویست هۆی ئەو نەتوانینە بزانم. دیارە سەرکوت کردنی زمانی کوردی ڕوون و ئاشکرایە. لە سەردەمی عوسمانی و سەفەوی (زەمانی خانی) دەزگای عوسمانی و سەفەوی دەسەڵاتی ئەوەیان نەبوو لە حوجرەکانی کوردستان دا بە فەقێیەکان بڵێن: ئێوە مافی ئەوەتان نییە بە کوردی بخوێنن یان بنووسن، یان شێعر بڵێن.
بەڵام دیارە دەسەڵاتی زمانی عەڕەبی بە سەر ناوچە دا زاڵ بووە. وەک دەسەڵاتی زمانی لاتین، پێش دەورەی مێژووی مۆدێڕنی ئوڕووپا،پێش دەورەی سەرمایەداری. کەم کەس دەیوێرا بە ئینگلیزی یان فەڕەنسی یان ئیتالیایی شت بنووسێ. لە سەردەمی "خانی" ش دا عەڕەبی زمانی زاڵ بوو. زمانی عەڕەبی ئیجازەی ئەوەی نەدەدا کە ئەحمەدی خانی بە کەیفی خۆی شت بنووسێ. " مەم و زین" ی کە نووسیوە، هەزار جار دەپاڕێتەوە کە: من ئەوەم نووسیوە کفرم نەکردووە. شار بەدەرم مەکەن. کوردێکی سادەم و ئەمەش حیکایەتێکی کوردەوارییە. دەبینین دەسەڵاتی زمانی عەڕەبی ئەوەندە زۆر بووە کە ئەحمەدی خانی ترساوە، لە سەرەنجامی ئەو کارەی کە کردوویەتی، ترساوە. یان " نەوبەهار"، ئەویش هەر وا. کە نووسیویەتی ترسی ئەوەی بووە کە وەک بیدعەتێک لۆمەی بکەن، یان تەشنیعی بکەن. لە شوێنێک تەنانەت دەڵێ کە تەشنیعم مەکەن، ئەم کارەی کە کردوومە کارێکی سەیر نییە. منیش حەزم دەکرد لەو بنج و بناوانە بکۆڵمەوە و ئەو هۆیانەم بۆ دەرکەوێ.

بەڕۆژ: باشە. دیارە کەسێ کە لە سەر زمان کار دەکا و لە ووڵاتی خۆی بچێتە دەرێ، دەبێتە هۆی ئەوەی کە لە دەرەوە را سەیری شتەکان بکا. دیارە بۆچوونەکانیش کەمتا کورتێک گۆڕانیان بە سەر دا دێ. گۆڕانەکان بۆ تۆ چۆن بوون، بە تایبەت کە تەنێ لە گەڵ بەڵگە و دوکومێنتەکان سەر و کارت هەبوو؟

ئەمیر: بەڵێ. ئەوە کێشەیەکی گرینگە، کە کاتێ مرۆڤ لە ووڵات دا بێ چاکتر دەزانێ زمانەکەی لە چ حاڵ و هەوایەک دایە. بەڵام بۆ لێکۆڵینەوەکەی من تەئسیرێکی ئەوتۆی نەبوو، چونکە هێندەی پێویست بوو کە من بزانم ژیانی زمانی کوردی چۆن بوو.وەک کوردێکیش ئەو تەجروبەیەم هەبوو . پێوەندیم لە گەڵ کوردستان هەبوو. هەرچەند ئەگەر لە ووڵات بام و ئازادی لە ئارا دا با، هێندێک شێوەگەلی ترم بۆ لێکۆڵینەوە بەکار دەهێنا کە دەبوو بە هۆی ئەوەی کارەکەم پوخت تر و باش تر بێ. من بۆ چارەسەر کردنی ئەم کەلێنە نامەم بۆ خەڵک دەنووسی . بە تایبەت بۆ برادەرانی کوردی باشوور (عێڕاق). مەسەلەن بۆ " مامۆستا زەبیحی" دوای ئەوەی فەرهەنگەکەی بڵاو کردەوە نامەم بۆ نووسی، نامەیەکی دوور و درێژ. نزیکەی شازدە لاپەڕە. ئەویش ووڵامی پرسیارەکانی دامەوە.

بەڕۆژ: گوایە ووتەیەک هەیە (وا بزانم) هی – هایدێگێر- ە کە دەڵێ: " مرۆڤ لە ماڵی زمان دا، بیر دەکاتەوە". واتە زەینی هەر کەسێ ماڵی بیرکردنەوەی ئەو کەسەیە. ووتەیەکی تریش هەیە کە دەڵێ: " زمان تەنیا شتێکە کە خۆی خزمەتی خۆی دەکا." یانی بۆ ئەوەی ئێمە بتوانین شەرحی زمان بکەین ، دەبێ بە خودی زمانەوە، زمان شەرح بکەین. باشە لەو مەودای دوورییەوە ، بە تایبەت کە بێیت و لە ڕێگای زمانی ئینگلیزییەوە سەیری کوردی بکەیت، چ شتێکی نوێی خستە بەرچاوت کە جیاواز بێ لەوەی جاران بە کوردی سەیری زمانی کوردیت پێ کرد بوو ؟

ئەمیر: وەڵاهی دەکرێ بڵێم هیچ کاری نەکردە سەر لێکۆڵینەوەکەم. چونکە ئەوەی تۆ باسی دەکەی لە کاری ئەدەبی دا، تەئسیری زۆرە. بۆ نموونە من ئەگەر شاعیر یا خۆ نووسەرێکی کورد بام تەئسیری دەبوو. جا چونکە من سەیری لایەنە مێژوویی و سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی زمانی کوردیم کردووە، تەئسیرێکی وای نەبوو. بۆ نموونە من ویستوومە بزانم فەرهەنگ نووسینی کوردی تا چ ڕادەیەک کاری کردۆتە سەر ستاندارد بوونی زمانی کوردی؟ یان بەرنامەکانی ڕادیۆیی بە زمانی کوردی چ تەئسیرێکی لەو ستاندارد بوونە دا هەبووە؟ من کە لە دەرەوەی ووڵات بووم چەندین کاسێتی ڕادیۆیەکانی " ئیرەوان" و " کرماشان" و " تاران" و " بەغدا" و تەنانەت بەرنامەکانی ڕادیۆی کوردیی " مەشهەد" و " ورمێ " م هەبوون. بەڵام ئەوانە هەمووی بەشێکی کارەکەی من بوون. من باسی پەروەردە و موعاریف م کردووە. ئەگەر لە عێڕاق بام لە گەڵ گەلێ کەس قسەم دەکرد. لە گەڵ گەلێ کەس کە ئەوانیش کاریان لە سەر ئەو شتانە کردووە، یان کرد بوو. بە هەر حاڵ ...

حەسەن: مامۆستا ئەمیر! وەک دەزانی ئەو سیاسەتەی زمان بڕین یا " جێنۆساید" ی زمانی، کە بە ڕادەیەک کەم تا زۆر بە سەر زمانی کوردی هاتووە، بەرهەڵستێک نیسبەت بەوە دروست بووە کە زۆر جار بە وێنەی کتێب و نامیلکە بۆ لایەنە جیاوازەکانی ژیانی کۆمەڵایەتی کەڵکی لێ وەرگیراوە. بەڵام دیسانیش سەرەگێژی یا خۆ ناڕوونییەک لەو بەینە دا هەیە. جا بە گوێرەی ئەو لێکۆڵینەوەیەی تۆ کردووتە دەکرێ بڵێین لە چ تاریخێکەوە زمانی کوردی ( کوردییەک لە لە زمانی ئەمڕۆمان نزیک بێ ) وەکوو بەڵگە بە دەستەوەیە کە بە کار هاتبێ؟ ( بێی ئەوەی بچینەوە سەر بۆچوونە مێژووییەکان کە بۆ نموونە دەگوترێ: لە بەر ئەوەی زمانی کوردی بەشێکە لە زمانە ئاریاییەکانی ناوچە و هەزار یان دوو هەزار ساڵ لەمەوبەر خەڵکی ئەو ناوچەیە کە لە کوردستان ژیاون ئەو خەتەیان بە کار هێناوە).

ئەمیر: ئەوەی کە من بۆم دەرکەوتبێ، کۆنترین بەڵگە بە زمانی کوردی دەگەڕێتەوە بۆ ٥٠٠ ساڵ لەمەو بەر. ئەویش شتێکی کورتی دوو سێ ڕستەییە کە بە کورمانجی نووسراوە. ئەویش لە بەڵگەیەک دا دیتراوەتەوە کە لە سۆڤییەت چاپ کراوە ( لە ساڵانی ١٩٣٠ دا). – مەکێنزی – شتێکی لە سەر نووسیوە و وا دیارە کۆنترین بەڵگەی زمانی کوردییە. شێعرێکە ...

حەسەن: ناوەرۆکەکەی چییە؟

ئەمیر: شتێکە باسی لە خاچ دانی حەزرەتی عیسا دەکا. گویا: حەزرەتێ عیسا هاتە خاچ کرن. ئێستا ڕستەکەم باش لە بیر نییە. بەڵام وێدەچێ ڕستەیەک بێ کە وەریانگێڕاوەتە سەر زمانی کوردی. شتێکی ترم نەدیوە کە لەوە کۆن تر بێ. ئەوەش کە چاپ کراوە، وەکوو شێعرێکە، کە مامۆستا – انور مائی – سازی کردووە کە کاک کەماڵ فوئادیش باسی کردووە ، شتێکی وا نەبووە. شێعری بابا تاهیری هەمەدانیش من پێم وایە زۆرتر لە فارسی نزیکە تا کوردی. کەواتە بە شێعری کوردی دانانێم. زمانی – ماد- یش هیچ شتێکی وای لێ بە جێ نەماوە. چوار پێنج ووشە زیاتری لێ نازانین. بەو چوار پێنج ووشەیەش ناتوانین بڵێین ئەوە زمانی کوردی یە یان کوردی نییە. دەبێ ڕستەمان هەبێ. پێشم وایە ئەو مەسەلەیە هێندە گرینگ نییە. کوردی هەر ئەوەندەی کە ٥٠٠ ساڵ لەمەوبەر نووسراوی هەیە ، هەر ئەوەندەی کە شاعیرێکی وەک ئەحمەدی خانی هەیە، بەسە. وەک چۆن فارس دەڵێن زمانمان هەیە، ئێمەش بە بۆنەی ، مەلای جزیری ٠ عەلیی حەریری – فە‌قێ تەیران و ئەحمەدی خانی دەتوانین بڵێین زمانمان هەیە ، ئەدەبمان هەیە. بۆیە بە ڕاستی من خۆم لەو گێرە و کێشەیە نەدا کە ساز کراوە و دەگوترێ زمانی کوردی دەگەڕێتەوە بۆ ٢٠٠٠ ساڵ لەمەو بەر. بە کەڵەگایی ناکرێ ڕابردوویەکی وا دوور و درێژ بۆ کوردی ساز بکەین. پێویستیش نییە، کاتێ ئێمە بەیتی کوردیمان هەیە کە هەر یەکەی ( وەکووحاجی قادر دەڵێ) شانامەیەکە.

بەڕۆژ: با بێینە سەر ئەوەی کە جەنابتان کارتان لە سەر کردووە. ڕۆڵی سیاسەت لە ئاست زماندا. بزانە بۆ نموونە کورد ئەو هەموو ڕاپەڕینەی هەبووە.تۆ پێت وایە ئەو ڕاپەڕینانە چەندیان بۆ زمان بووەو چەندی بۆ خودی سیاسەت؟

ئەمیر: باسێکی گرینگ لەو لێکۆڵینەوەیە دا هەر ئەوەیە کە پێوەندی نێوان کوردایەتی ( وەک بزووتنەوەیەکی سیاسی) لە گەڵ زمان چییە؟ ... دیارە ئەحمەدی خانی بەر لە هەموو کەس باسی ئەو پێوەندییەی کردووە ( لە مەم و زین یان نەوبەهار دا). ئەو پێی وا بووە کە میللەتی کورد لە هەموو میللەتەکانی تر ( عەڕەب، تورک، فارس) لە هەندێک لایەن دا لە پێشترە. مەسەلەن لە ئازایەتی دا، لە میوانداری دا، لە سەخاوەت دا. جا دەپرسێ بۆچی دەبێ لە ژێر دەستی ئەوان دا بین؟ پێی وا بووە کورد دەبێ دەوڵەتی هەبێ و زمانی ئەدەبیشی هەبێ تا پێی بنووسێ و خۆی لە ژێر دەستییان نەجات بدا. واتە ڕزگاریی میللەتی کورد دەوەی دا دەبێت کە کورد " شیر و قەڵەم" ی هەبێ. خۆشی زۆری هەوڵ دا کە بە قەڵەم خەباتی کوردایەتی بکا، بەڵام شیری دەوڵەت ( خانەکان) ئامادە نەبوون یەک بگرن و دەوڵەتێکی یەکگرتووی کورد ساز بکەن. حاجی قادریش هەر ئەو بڕوایەی هەبوو. ئەحمەدی خانی زۆر ڕەخنەش لە خانەکان دەگرێ کە بۆچی هیچ گرینگییەک بە ئەحمەدی خانی نادەن. بەڵام پێم وایە شۆڕشەکانی ئەم دواییەی کورد گرینگیان بە زمانیش داوە. تەنانەت سمایل ئاغای سمکۆ کە سەرەک عەشیرەت بووە و مرۆڤ چاوەڕوانی ئەوەی نەدەکرد کە خەمخۆری زمانی کوردی بێ، چاپخانەیەکی زمانی کوردی لە شاری ورمێ دامەزراند و گەلێک شتی چاپ کرد. زەمانی شێخ مەحموودیش هەر وەها هەوڵێکی زۆرمان بۆ چاپ و بڵاوکردنەوەی ڕۆژنامەی کوردی دا. لە سەردەمی کۆماری کوردستان دا هەوڵێکی یەکجار زۆر درا و پێم وایە سەرکەوتوو بوون.
لەم سەردەمە دا بۆ ئەوەی تێرمینۆلۆژی تازەی زمانی کوردی لە جیاتی تورکی و فارسی دانێین، ئەوانی ئەو دیویش هاتبوون ( دیوی کوردستانی عێڕاق)، ئەوانیش هەوڵێکی زۆریان دا. بەڵام من پێم وایە لە ساڵەکانی ١٩٦٠ تا ٧٥ هەوڵی چاک نەدرا. ١٤ ساڵ دێیەکانی کوردستان لە بن دەستی ڕابەرایەتی کورد دا بوو ، کەچی خەڵکیان فێرە خوێندەواری نەکرد. دیارە ڕۆژنامە و شتی کوردیش هەبوو بەڵام پێموایە ١٤ ساڵ ماوەیەکی یەکجار زۆرە و لەو ماوەیە دا کاری چاک نەکراوە.

حەسەن: من پێموایە، تۆزێ بۆ دواتر بگەڕێێنەوە، بۆ ئەوەی گفتوگۆیەکمان باشتر بڕواتە پێش. ئەویش ئەوەیە کە دەبینن لە سەر دەمی تورک گەنجەکان دا ( بە تایبەتی بە دەستپێشخەری ئاتا تورک) کە ئەوان هەبوونی خەتی عەڕەبییان بە هۆی دواکەوتنی کۆمەڵی تورکییە دەزانی. ئەو مەسەلەیە لە نێوان هەندێک ڕووناکبیری کوردیش کە ئەوکات لە (دمشق، سوورییە) دەمانەوە بووە هۆی ئەوەی دوو خەت پەیدا ببێ. لە لێکۆڵینەوەکەی جەنابتان دا ئەو دەمەقاڵەیە چۆن ڕەنگی داوەتەوە؟ ( مەبەستم لایەک بەدرخانییەکان و لایەکی تر کەسانی وەک خودا لێخۆشبوو تەوفیق وەهبی یە).

ئەمیر: وەڵلا... کێشەیەکی یەکجار زۆر بووە.لەو بەشەی کە باسی مێژووی ڕێنووسی کوردی دەکرێ، هەوڵم داوە بە کورتی باسی ئەوە بکەم. دیارە بەڵگەی زۆرم خستووەتە ڕو. لە ساڵی ١٩١٨ بەولاوە دەوڵەتی ئینگلیس بەرنامەیەکی وای هەبوو کە زمانی کوردی لە عێڕاق بە پیتی ئینگلیزی بنووسرێ. لە ساڵی ١٩٢٠ کتێبی دەرسیشان چاپ کرد، هەر بەو خەتە، یانی لاتینی. بەڵام دوایی پەشیمان بوونەوە. کە بەرنامەیان بوو بە ئەوەی لە عێڕاق دەوڵەتێکی عەڕەبی بێننە سەر کار، بەربەرەکانی ئەو شتەیان کرد.لە نێو خودی کوردان دا، دیارە هەندێک لە ڕەوشەنبیرەکان تەنانەت بەر لە ١٩١٨ یش پێیان خۆش بوو کە کوردی بە ڕێنووسی لاتین بنووسرێ.
دیارە لە کۆتایی سەدەی نۆزدە دا لە نێوان هەندێک لە ڕەوشەنبیرە عەڕەبەکانیش ئەو باسە هەر هەبوو کە عەڕەبی بە ئەلف و بێی لاتینی بنووسرێ. ڕەوشەنبیری کوردیش ئەو فکرەیان هەبووە. لەو گۆڤارانە دا کە بەر لە ١٩١٨ لە عوسمانی چاپ کراون لەویش دا باسی ئەوە کراوە کە ئەلف و بێ بگۆڕدرێ و بە ڕێنووسی لاتینی بنووسرێ. دیسان هەر وا کە لە ناو تورکەکاندا هەبوو، بەڵام هەر وەکوو گوتم دوای پەشیمان بوونەوەی ئینگلیسیەکان لە عێڕاق دا تەنانەت ئیجازەی ئەوەش نەدرا کە زمانی کوردی بە ئەلف و بێی عەڕەبیش بنووسرێ. من هەوڵم داوە ئەو مێژووە بخەنە بەرچاو، موناقەشەی نێوان تەوفیق وەهبی و ( ساتع العصری) ( کە وەزیری معارف و ناسیۆنالیستێکی عەڕەب بوو )، ڕووی داوە، بێنمەوە بەر چاو. ساتع العصری ڕێگای بە تەوفیق وەهبی و ئەوانی تر نەدەدا کە خەتەکە بگۆڕن. بەڵام کە کەماڵ ئاتاتورک دەستووری گۆڕینی ئەلف و بێی عەڕەبی دا و کردی بە لاتینی و هەر دوای ئەوەش ڕەوشەنبیرە کوردەکان ڕایان کرد و چوونە سوورییە، پێموایە بە دوو هۆ دەیانویست ئەو کارە بکەن. یەک: تورکییە کە بەشی زۆری کوردی لێ بوو، ناچار بوون ئیتر بە ئەلف و بێی لاتین بنووسن، چونکە هیچ داهاتوویەک بۆ خەتی عەڕەبی نەبوو. دوو: چونکە ڕەوشنبیری کورد بۆ ئەوەی پێیان خۆش بوو لە عەڕەبەکان جیاواز بن، دەیانویست بە لاتین بنووسن. ئەو بیر و بۆچوونەی تورکەکان کە دەیانگوت دەبێ بە لاتین بنووسین چونکە دەمانەوێ ببین بە ئوڕووپایی و لە کولتووری ئیسلامی دەبێ جیا ببینەوە، لە نێو کورد دا بە شێوەیەکی تر هەبوو، کە ئێمە ئاریایین و ئەو خەتەش خەتی ئاریاییە. کە دیارە ئەو قسەیەیان قەبووڵ ناکرێ. هیچ خەتێک ئاریایی نییە.چونکە هیچ پێوەندییەک لە نێوان خەت و ڕەگەز دا نییە. ئەوەی گرینگە ئەوەیە کە دەبێ بزانین کوردی بە هەر خەتێک بنووسرێ نە دەبێتە هۆی پێش کەوتن نە دوا کەوتن. ئەو بۆچوونە هێشتاش لە نێو ئێمە دا هەر هەیە کە دەگوترێ: ئەگەر ئێمە خەتێکی فۆنێتیکمان هەبێ و بۆ هەر دەنگێک پیتێکی جیاوازمان هەبێ کوردی گەلێ بەرەو پێش دەچێ. هیچ وا نییە! هیچ پێوەندی بەوەوە نییە! بڕوانە زمانی عەڕەبی کە لە کوردی زیاتر پێشکەوتووە ،بەڵام خەتێکی وا باشی نییە. خەتی فارسی حاڵی لە عەڕەبیش خراپترە.

حەسەن: لەم ناوە دا من دەمەوێ شتێک ڕوون کەمەوە. دەزانین کە خەت قەراردادە. وا نییە؟ قەرار دادێکە لە سەر ئەو بناغەیەی کە بۆ نموونە دەڵێن ئەم دەنگانە بە شێوەی نووسراوە نوێنەریان هەبێ. بەڵام ئەگەر ئەمڕۆ وەزعی زمانی کوردی لە بەرچاو بگرین، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە دەسەڵاتێکی زاڵی تاقانە بە سەر هەموو کوردستان دا نەبووە، فرە خەتی ڕەنگە نەبێتە هۆی پێش کەوتن یان دوا کەوتن، بەڵام دەبێتە هۆی دوور کەوتنەوە. من ئەوەی لەبەرچاوی دەگرم وەزعی پێوەندی زمانی کوردی لە خوارووی کوردستانە، لە گەڵ سەرووی کوردستان. بۆ نموونە هەر ئەم برادەرەی ئەم چاوپێکەوتنەی لە گەڵ جەنابت ڕێک خستووە، خۆی خەڵکی ناوچەیەکی دیکەیە بەڵام بەو شێوە زمانەی لە سلێمانی گەشە و نەشەی کردووە قسەت لە گەڵ دەکا، کەچی خۆی بادینی یە. لە بەر ئەوەی کە ویلایەتی مووسڵ کەوتە سەر حکوومەتی زاڵی عەڕەبی بە سەر عێڕاق دا و لە بەر ئەوەی یەک شێوەی نووسین بە کار هاتووە، کە واتە دەبینین لە ڕاستیدا ئەو دوور کەوتنەوەیە نەبۆتە هۆی پاش کەوتن بەڵکوو بۆتە هۆی نزیک بوونەوە.

ئەمیر: وایە. ئەوە هەر ئەو شتەیە کە من گوتم. زمان بە هەر خەتێک بنووسرێ نابێتە هۆی دوا کەوتن و پێش کەوتن. بەڵام ئاشکرایە کاتێ لە مەڕ زمانی کوردی باسی ڕێنووس دەکەین، ئێستا، کوردی بە سێ ڕێنووس دەنووسرێ. کوردەکانی سۆڤییەت بە ڕێنووسی زمانی ڕوسی دەنووسن و دەخوێننەوە، کە بەڕاستی کۆسپێکی گەورەیە. من سەردەمایەک هەوڵم دەدا خەتی ڕووسی فێربم هەر بۆ خوێندنەوەی ئەو شتانەی لەوێ بڵاو دەبوونەوە. هەر وەها کوردەکانی سەرووی کوردستان ناتوانن خەتی خوارووی کوردستان بخوێننەوە، هەوڵی فێر بوونیشی نادەن. ئەوەش دیسان کۆسپێکی یەکجار گەورەیە. بزانە ئەوهەموو کتێبەی بە شێوەی سۆرانی لە کوردستانی عێڕاق چاپ کراوە، چونکە خەتەکەی نازانن ناتوانن کەڵکی لێ وەرگرن. لە کوردستانی تورکییەش (سەروو) – دوای ئەو ئازادییانەی ئەم چەند ساڵە – ئەوە هێندە شتێ بڵاو بۆتەوە کەچی ئەوانەی کە خەتی لاتین نازانن ، ناتوانن کەڵکی لێ وەرگرن. لە کوردستانی عێڕاق و ئێرانیش زاراوەی کورمانجی و سۆرانی هەیە، بەڵام زۆربەیان ئەو خەتە نازانن کە، شتی پێ بخوێننەوە. کە واتە ئەو هەموو هەوڵەی کە دەدرێ لە کوردستانی سەروو، وەک ئەوەی کە هیچ نەبووبێ و دەبێتە هۆی لێک دوور بوونەوە.

حەسەن: خۆت دەزانی کە لە مەسەلەی زمان دا کەس مافی ئەوەی نییە بێ دابنیشێ و بڵێ کامیان بە کار بێنن و کامیان بەکار مەهێنن. بەڵام هەر وەکوو گوتم کە وەزعێکی سیاسی دێتە گۆڕێ ، زۆر شت لە پڕۆسەی تر دا جێ بەجێ دەکرێن. جا پێم وایە هێندێک زاراوەی کوردی هەن کە هی سەردەمی میرنشینی کوردین( وەک گۆرانی یان هەورامی) بەڵام بەکار هێنانیان وەک زمانی نووسراو، کەمە. لە لایەکی ترەوە بەشێکی دیکەی کورد ( کە دەتوانین بڵێین لە ڕووی سایکۆلۆژییەوە خۆی بە کورد دادەنێ) بە زاراوەی زازاکی یان دملی قسە دەکا.باشە لە هەلومەرجێکی ئاوا دا، ئایا دەبێ وەزعەکە هەر وا بمێنێتەوە یان بە شێوەیەکی پسپۆڕانە بیرێکی کارسازانەی بۆ بکرێ ؟ بۆ نموونە ئەوە – بەربانگ- بەسێ زاراوە دەنووسرێ. ئەوە دوور خستنەوەیە. بەڵام چارە چییە؟ ... دەبێ چ بکرێ؟

ئەمیر: دیارە ئەگەر پێوەندییەکی لەبار لە نێوان دیالێکتەکاندا، دەسەڵاتێکی سیاسی ئەوتۆ نەبێ، ئازادی نەبێ، فەرهەنگەکە خۆی ناتوانێ زمان دروست بکا و دیالێکتەکان لە یەکتری نزیک بخاتەوە، یان تێکەڵیان بکا. تەجروبەشمان هەیە. سەیری نۆروێژ، ئاڵبانی بکەن. دیالێکتی سەروو و خوارووی هەیە. لە ساڵانی ١٩٤٦ بەو لاوە کە دەوڵەتێکی سەربەخۆ و سۆسیالیستیشی هەبووە و بۆ هەموو شتێک بەرنامەیان داناوە ، هێشتا نەیانتوانیوە دیالێکتەکان بکەنە یەک. دوو دیالێکەتەکان هەر ماون. لە هەرمەنستانیش هەر وا. سەرەڕای ئەوەی کە کۆماری هەرمەنستان هەبووە نەیانتوانیوە. پێم وایە لە کوردستانیش ئاوا بە ئاسانی ناکرێ دیالێکتەکان یەک بگرن. دووان لە بارەی داهاتووش نەختێ زەحمەتە. کام داهاتوو؟ داهاتوویەکی وا کە ئەم بەشانەی کوردستان یەک بگرنەوە.
ئەگەر شتێکی وا دابنێین دەتوانین باسی ئەوە بکەین کە چی لێ دێت. دەسەڵاتی سیاسی کورد هەبێ و هەموو پارچەکان یەک بگرنەوە، بەلانی کەمەوە ئەو بەشانەی لە ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی عوسمانی دا بوون، ئەوکات دەبێ بەرنامەیەکی وا دا بنرێ کە خەتەکە ببێ بە یەک، چونکە ڕێنووسەکە تەئسیری زۆری هەیە لە سەر ئەوەی دیالێکتەکان ببن بە یەک. دوایێ دەزانین کە لە دنیای ئێستا دا، ڕادیۆ هەیە،تێلێڤیزیۆن هەیە، دەبێ ئەو کات بزانین دەزگای پەروەردەی ئەو دەوڵەتە چ بەرنامەیەکی هەیە؟ ئایا هەر سێ دیالێکتەکە دەکرێ لە فێرگەکاندا بگوترێنەوە؟ ئەوانە هەمووی بەرنامەی دەوێ. زەحمەتە هەر لە خۆڕا دانیشین و بڵێین چی لێ دێ. دەبێ بەرنامە هەبێ.

حەسەن: باشە، ببوورە ئەگەر ئێمە تەجروبەی جێگەی تر ( وەک ئاڵبانی و نۆروێژ کە باست کرد) بە کار بێنین دەبێ لە ڕووی پڕاکتیکەوە چی بکەین تا نزیک ببینەوە؟ ئەوان چیان کردووە؟

ئەمیر: لە – ئاڵبانی - دیالێکتێکیان داناوە وەکوو دیالێکتی سەرەکی کە لە ووشە و تەرکیباتی دیالێکتەکانی تریش کەڵک وەربگرن. واتە دیالێکتەکان لە ناو یەکتر دا بتوێننەوە. مەسەلەکە ئەوەیە کە زمان پێوەندییەکی یەکجار زۆری دەگەڵ فەرهەنگ هەیە ، هەر وەها دەگەڵ بیر و باوەڕ و دنیای دەروونی مرۆڤ و ناوچە و هەل ومەرجی ناوچەیی. جا ئەگەر ئاڵوگۆڕێکی بەر فراوان نەبێ لە باری ئابووری و کۆمەڵایەتی و کولتوورییەوە، هەر وا لە خۆڕا یەک ناگرن.
لە باری مێژووییەوە لەو شوێنانەی کە دیالێکتەکان یەکیان گرتۆتەوە دەبێ بڵێین زەمانێکی زۆری خایاندووە، لە درێژ خایەن دا شتی وا دەبێ، دوایە لە ووڵاتە ئوڕوپاییەکاندا کە دیالێکتەکان تێکەڵ بوون و دیالێکتێکی سەرەکی بۆتە زمانی – ستاندارد- ئەوە لە کۆمەڵی سەرمایەداری دا ئەو کارە کراوە،کە هەموو خەڵکی ووڵات تێکەڵ دەکا.سیستمێکی دابەش کردنی کار هەبووە کە پیشەسازی سەرمایەداری ئەو ئیمکانەی داوەتێ، کە چی لە ووڵاتی ئێمە دا، وا نییە.بۆ نموونە ئایا جووتیارێکی دەشتی هەولێر بۆی هەیە کە بچێتە دەور و بەری بایەزید و کاری دەست کەوێ؟ دەبینین ناکرێ چونکە زمان پێوەندییەکی گەلێ نزیکی لە گەڵ ئابووری ووڵات و سیستمی کۆمەڵایەتی و چینایەتی و کولتووری ووڵات هەیە.بێجگەلە ڕێنووس و ڕێزمان و ئانسیکلۆپێدی و قامووس و فەرهەنگ ،شتی لە هەموان گرینگتر ئەوەیە کە خەڵکەکە بۆیان هەبێ و بتوانن لە کوردستان دا هاتوچۆ بکەن. لە ناوچەیەکەوە بچنە ناوچەیەکی تر و لەوێ نیشتەجێ بن و کار پەیدا بکەن. وەک ئێرە ئەگەر کەسێک لە -ستۆکهۆڵم- کاری وەدەست نەکەوێ دەتوانێ بچێتە – یۆتەبۆری – و لەوێ کار پەیدا کا و نیشتەجێ بێ، بەڵام ئایا لە کوردستاندا ئەو حاڵەتە هەیە؟ جا ئەگەر ئەو هەلومەرجانە نەیەنە دی، با هەزار قامووس و شتی تر هەبێ، دیارە تەئسیری وای نابێ...

حەسەن: دیارە لە هەلومەرجێکی وا دا، نەک ووشەی نووسراو، بەڵکوو ووشەی دەنگ دار ( وەک ڕادیۆ و تێلێڤیزیۆن) دەتوانن تەئسیریان هەبێ، وا نییە؟

ئەمیر: بەڵێ... ڕادیۆ و تێلێڤیزیۆن و ڤیدێئۆ دەتوانن تەئسیریان هەبێ . بەڵام ئەوەش دەگەڕێتەوە سەر ئەوەی بە کام دیالێکت و زاراوە بڵاو دەکرێنەوە؟ سیاسەتی تێکەڵاو کردنی زاراوە چییە؟ ... بۆ نموونە بەڕاستی ئێستا کارکردی دیالێکتەکان نا بەرابەرن. دیالێکتی کورمانجی ئەو ساڵەهای ساڵە سەرکوت کراوە و تا ١٩٥٨ لە کوردستانی عێڕاق ئیمکانی نووسین بە دیالێکتی کورمانجی نەبووە.

بەڕۆژ: من شتێکی تر دەڵێم. بە ڕای من ئەو کارانەی کە دەبێ لە ئایەندە دا بکرێن، ئەمن هەر لە ئێستاوە لێیان بە گومانم. چونکە دیارە ئەو کارانە دەکەوێتە ئەستۆی بەشێک لە کۆمەڵ. بۆ نموونە: ١- خەڵک. ئەگەر قەرار بێ خەڵک ئەو کارە وەئەستۆ بگرێ، بە ڕاستی ئەوە گرفتی خەڵک نییە. مەسەلەی زمان بە شێوەیەکی ئاکادێمیک کێشەی سەرەکی خەڵک نییە. ئەو هەموو خەڵکە بە کوردییەکی پاراو قسە دەکەن بێی ئەوەی بزانن – کردار- چییە؟ یان – ئاوەڵناو- چییە. ٢- سیاسییەکان: ئەگەر گرفتی سیاسییەکان بێ ( کە نییە!) ئەوە من زیاتر نیگەرانیم پەرە دەستێنێ. چونکە دەبینین ئەوە چەندین ساڵە حیزب و هێزە سیاسییەکان ( زۆربەی هەرە زۆریان، بە تایبەت لە کوردستانی عێڕاق. بەم دواییە کوردستانی تورکییەش!) ڕێبازی پارتییەکەیان، پەیڕەو و پڕۆگرامی حیزبەکانیان بە عەڕەبی یە، یان تورکی. ( هەڵبەت دوای چەندێ دەیکەن بە کوردییەکی سەیر و سەمەرە!) گۆڤارەکانیان بە عەڕەبی و.... دەردەچن. گۆڤاری " الشعب" ( بۆ نموونە) هی پارتییەکی شۆڕشگێڕی میللی بوو. "گەل" ێکی بچووکیان دەنووسی و ئەوی تری هەمووی عەڕەبی بوو. باشە ئەوەش ئەوە. دەمێنێتەوە بەشی سێیەم کە چەند پسپۆڕێکی شایانی ڕێزن کە بە ڕاستی ئەوان دەبێ بە سەر ئەو حاڵە دا زاڵ بن. دوایێ دەگەینە ئەو دوورنەمایەی جەنابت باست کرد ( کە زۆری پێ دەچێ) بەڵام ئەمڕۆ دەبێ چ بکرێ؟

ئەمیر: لە ووڵاتدا، یان لە دەرەوە؟

بەڕۆژ: لە دەرەوە،

ئەمیر: لە دەرەوەی ووڵات من باسی مەسەلەی خەتم کرد. یەکێک لە گرفتەکان مەسەلەی خەتە کە دوو بەشی خواروو و سەرووی لە یەکتری جیا کردووەتەوە. ئەوە یەکێک لە گرفتەکانە کە پێم وایە گرفتێکی هێندە ئاڵۆزیش نییە کە چارەی نەکرێ. تۆ حەفتەیەک دانیشە و ڕۆژێ چوار سەعات کار بکە بزانە فێر دەبی یان نا؟ بەڵام مەسەلەی دیالێکت هێندە ئاسان نییە. من ئەوە ساڵەهای ساڵە شتی کورمانجی دەخوێنمەوە کەچی هێشتا ناتوانم بە کورمانجی قسە بکەم. دەرفەتی وام نەبووە لە گەڵ کورمانجەکان تێکەڵ بم. من پێم وایە بە ڕاستی پێویست نییە ئەوەی لە بەربانگ دا بە پیتی عەڕەبی دەنووسرێ دیسان بە پیتی لاتین بنووسرێتەوە.چونکە فێربوونی هێندە زەحمەت نییە. ئەو هەموو کارە فێر دەبین. ئەو هەموو زمانە فێر دەبین، کەچی لەو کارە دا تەنبەڵی دەکەین. جا هەر وەکوو خۆت باست کرد مەسەلەی ڕەوشەنبیر فەرقی هەیە لە گەڵ نارەوشەنبیر. کەسی وا هەیە کە هیچ شتێک هەر بە هیچ زاراوە و زمانێک ناخوێنێتەوە.رەوشەنبیرەکان دەبێ خەمی خۆیان و زمانی خۆیان بخۆن.

بەڕۆژ: باشە، هێندێک بیر و ڕا هەیە کە دەگوترێ زمانی کوردی، زمانێکی لاوازە و هەموو شتێکی پێ نانووسرێ. وەک فەلسەفە، تێکنۆلۆژی، فیزیک، شیمی تەنانەت، بابەتە قورسەکانی ئەدەبیی مۆدێڕنیش. ئەو شتانەش کە وەرگێڕدراون یان داتاشراون (وەک ووشە) گەلێ دوور و قەڵبن. بۆ نموونە هاتوون بۆ زاراوەیەکی سیاسی وەک (انحصار طلب)( پاوانخواز) یان بە کار هێناوە. کەچی خودی ئەو ووشەیە بۆنی سەردەمی فیودالیزمی لێ دێ و هی سەردەمی کشت و کاڵییە. بەگشتی پێت وایە، زمانی کوردی لە چ قۆناغێک دایە؟

ئەمیر: لەو بارەوە، زمانی ئینگلیزی و فەڕانسەییش هەر وا بوون. چوارسەد ساڵ لەمەوبەر ئەوانیش دەیانگوت ئێمە ناتوانین شتی پێ بنووسین. ئەو کات کۆمەڵێ کەس هاتن شتێکیان نووسی بە ناوی دیفاع لە زمانی فەڕانسەیی. هەوڵێکی زۆریان دا. وەک ئەحمەدی خانی کە دەڵێ: ئەوە نەمامێکە کە پێ دەگا و میوەیەکی خۆشی دەبێ. فەڕانسەییەکانیش هەر ئەو قسەیان دەکرد. جیاوازی زمانی فەڕانسەیی لە گەڵ کوردی ئەوە بوو کە لە فەڕانسە دا چینێکی بورژوازی تازەی بەهێزی تێدا خەریکی سەرهەڵدان بوو. کەچی لە سەد ساڵی ڕابردوو دا تا ئێستا چینێکی وا لە کۆمەڵی کوردەواریدا تازە خەریکە سەر هەڵدەدا. چینێکی شارنشینی بورژوا. کە ئەویش بە قەدەر چینی بورژوای ئەو کاتی فەڕانسە ئیمکاناتی ڕەنگە نەبێ. ئەوەش کە ووشەکان یان ووشەیەک هی سەردەمی فیودالی یان سەردەمێکی ترە هیچ گرینگ نییە. چونکە هەموو زمانەکان هەر وا بوون تا کۆمەڵی پیشەسازییان تێدا پەیدا بوو. ژیانی نوێ ووشەی نوێش لە گەڵ خۆی دێنێ.

بەڕۆژ: منیش مەبەستم ئەوە نییە کەگرفتمان لە سەر ئەو ووشانە بێ یان نا. بڕاونە، کورد خەریکە بە ڕواڵەت لە کۆتایی سەدەی بیستەمدا دەژی. کەچی لە ڕووی زمان و فەرهەنگەوە نازانێ لە چ سەردەمێکدا ڕاوەستاوە. دەتوانین بڵێین کە بۆ نموونە جۆگەلەیەک لەو نێوانە دا هەیە کە کورد هەنگاوی بۆ پەڕینەوەی هەڵێناوە، جا پێیەکی گەیشتۆتە ئەو بەر و پێیەکەی تری لەو بەر ماوەتەوە. نە دەتوانێ بگەڕێتەوە شوێنی جارانی و نە دەشتوانێ بە یەکجاری بپەڕێتەوە. لەو نێوانە دا خەریکە دەمرێ بێی ئەوەی تەنانەت دەنگیش هەڵبڕێ. کە دەنگیش هەڵدەبڕێ دەنگە ڕاستەقینەکەی نییە. چۆن دەبێ لە گەڵ دنیای ئەمڕۆ خۆی بگونجێنێ؟ کورد پێویستی بە تێکنۆلۆژی هەیە، بە فەلسەفە هەیە بە هەزاران شتی تر. ئەوانەش هەموویان پێویستییان بە زمان هەیە. ئەم قۆناخە چۆن دەبڕدرێ؟ دەبێ چ بکەین؟ بە تایبەت لە ڕووی زمانەوە ( لێرە دا!).

ئەمیر: هەر وەکوو گوتم زمانەکانی تریش هەر وا بوون. مەسەلەن زمانی فەڕانسەیی هەر وا بووە. زمانی کوردی دەسکەوتی یەکجار زۆری هەیە. زمانی کوردی تا ساڵی ١٨٨٩ کە ڕۆژنامەی کوردستان بڵاو کرایەوە، لەو زەمانە دا پەخشانمان نەبوو. بەڵام ئەمڕۆ لە ستاندارد بوونی زمان دا ، کوردی دەسکەوتی یەکجار زۆرە. زمانەکە پوخت تر بووە. سەیری ڕۆژنامەکانی کۆن و ئەمڕۆ بکە. زۆر شت هەیە کە ئەمڕۆ دەتوانین بیاننووسین و ئەو کات نەدەکرا. کاک حەسەن (قازی) باسی بابەتێکی کرد کە لە ووڵاتەوە هاتووە تا لێرە بڵاو بێتەوە، لە بارەی زانستی کۆمەڵناسی نووسراوە. با ئەوەش بڵێم ئەگەر خەڵکی کورد بە ٢٠ میلیۆن دابنێین زمانی کوردی چلەمین زمانی دنیایە لە باری هەژماری خەڵکەوە. لە سوێدی و دانمارکی و نۆڕوێژی لە سەرووترە. نزیک ٦٦٠٠ زمان لە دنیا دا هەیە، بە پێی لێکۆڵینەوەیەک کە زانایانی کانادایی کردوویانە کوردی چلەمین زمانی دنیایە.بەڵام دیارە لە باری پێشکەوتنەوە زۆر لە سوێدی و دانمارکی و نوڕوێژی دوا کەوتووە. هۆیەکەشی ئەوەیە کە کۆمەڵی کوردەواری کۆمەڵێکی دوا کەوتووە. ئەو ووڵاتانە نزیکی ٤٠٠ ساڵە بەرەو سیستمی سەرمایەداری، بەرەو سیستمی پیشەسازی ڕۆیشتوون و ئێمە ئەوە تازە بە تازە دەست پێدەکەین. بۆیە زەحمەتە. پێت وا نەبێ بە زمانەکانی مەسەلەن سوێدی یان فەنلاندیش کارێکی هاسان بووبێ، ئەوانیش ئەو گرفتەیان هەبووە. دووشت لەو نێوانە دا دەبێ گۆڕانیان بە سەر دابێ، یەکەمیان خۆی کۆمەڵ ە، دووهەمیشیان ڕەوشەنبیرەکان دەبێ هەوڵێکی زۆر و بێ ووچان بدەن. ئێمە ناتوانین قۆناخێکی چوار سەد ساڵە بە ٣٠ یان ٤٠ ساڵ تێپەڕێنین. بەڵام هەر وەکوو گوتم دەبێ هەوڵ بدرێ. دەش کرێ. هەموو گەلانی تر بۆ زمانی خۆیان هەر وایان کردووە.

حەسەن: مامۆستا، ئێوە پێتان وایە کە پێوانە دروست کردن بۆ ( ا‌صطلاحات/ مصطلحات) دەبێ چ شێوەیەکی هەبێ؟ یان مەسەلەیەکی تر هەیە ئەویش پێوەچاران بە ووشەکانی دەخیلی زمانەکانی ترە. دەزانین لە بەر ئەوەی ووڵاتەکەمان بە سەر ئەو چەند دەوڵەتە دا دابەش کراوە و ئەو دەوڵەتانە بەشێکی زۆری کوردستانیان خستووەتە بەر ڕکێفی خۆیان، بمانەوێ و نەمانەوێ تەئسیری زمانی ڕەسمی ئەو ووڵاتانە لە زمانەکەماندا دەبینرێ. بۆ نموونە زمانی عەڕەبی لە بەر چەندین هۆی مێژوویی تەئسیری لە سەر زمانەکانی تر هەیە وەک زمانی فارسی. جا لە بەر ئەوە ئاخێوەرانی دوو بەشی کوردستان ( ڕۆژهەڵات و خوارووی کوردستان) جاری وایە لە قسە کردن یان نووسیندا ووشەی دەخیلی عەڕەبی بە کار دێنن کە خۆی ئەو ووشەیە لە زمانەکانی تر دا مانایەکی تری وەرگرتووە، یانی دەکرێ بڵێین – فارسی لیزە – کراوە. جا بە تایبەتی بۆ ئەو کەسانەی کە بە کوردی دەنووسن و دەیانەوێ زمانی کوردی سیستماتیزە بێ، ڕێک و پێکتر بێ، دەبێ چ بکرێ؟

ئەمیر: من پێم وایە ( ئەگەر لە پرسیارەکە، چاک حاڵی بووبم) هەندێک ووشە هەیە لە زمانی کوردی دا ، کە لە زمانی بێگانەوە هاتۆتە نێو زمانەکەمانەوە و خەڵکەکە وەری گرتووە و بە کاری دێنێ. ئەو چەشنە ووشانە پێویست نییە لە زمان وەدەر بنرێن. دەبێ ڕایانگرین. بۆ نموونە: ووشەی – قەڵەم و کتێب – هیچ پێویست نییە قەڵەم بکەین بە پێنووس یان کتێب بکەین بە پەڕتووک. چونکە ئەوانە بوونەتە کوردی و هەموو زمانە زیندووەکانی دنیاش هەر وا دەکەن. چارە نییە. ئەوە بەشێک لە ژیانی زمانەکانە . بۆ نموونە ئێستا ئێمە چاویلکەمان لە چاوە و سەعاتمان لە دەست دایە، کەچی جلوبەرگی کوردیمان دەبەر دا نییە. زمانیش هەر وایە. تاوانیش نییە کە ووشە لە دراوسێکانمان وەرگرین. ئەوانیش ووشەیان لە ئێمە وەرگرتووە. بەڵام هەر وەکوو خۆت ئاماژەت پێکرد. ئەوە کێشەی ڕووناکبیرانە. کێشەیەکی هێندە گەورە و گرانیش نییە. یانی نەبۆتە بەرهەڵستێکی وا کە بڵێین پێشی زمانی کوردی گرتووە. جار و بار زەحمەتە ووشەیەک کە وای لێ هاتووە، بەڵام ئێستا کە ووڵات ئاوا دابەش کراوە و نە ئاکادێمییایەکی کوردی وا هەیە و نە دەسەڵاتێکی سیاسی یەکگرتوو هەیە، زۆریشی حەول بۆ بدەی مرۆڤ پێی ناکرێ. دەبێ بە ووشیارییەوە لە سەری بنووسرێ. بۆ نموونە من لە کتێبەکەمدا باسی ئەوەم کردووە کە بۆچی کوردی عێڕاق زمانی عەڕەبی دەپاڵێون و فارسی دێنن. بۆچی – سوپاس – یان بە سەر ئێمە دا سەپاندووە؟ ئەوە کوردی ئێرانیش خەریکن فێری دەبن. کەچی فارسەکان خۆیان ناڵێن سوپاس دەڵێن ( ممنونم، متشکرم، مرسی) ئەوانە و هێندێک شتی تر. نەبوونی دەسەڵاتێکی یەکگرتووی سیاسی تەنانەت لە دەرەوەی ووڵاتیشدا، لە ووڵاتێکی وەک سوێد دا کە کورد ئیمکانی یەکگرتنەوە و نزیکبوونەوەیان هەیە، کە چی دیسانیش هەر لە یەک جیاوازن. چاپەمەنیان لە یەک جیاوازە.

حەسەن: جەنابت چ پێوانەیەک دا دەنێی؟ مەسەلەن ئێمە ئێستاکە لە – سوێد- دەژین سەروکارمان لە گەڵ زمانی کوردی بە شێوەی نووسراویش هەیە، یانی ئەم چاپەمەنییە کوردییانەی لێرە دەردەکەون. وەک ئاگاداری زۆر لە دەسەڵاتداری و داو دەزگا سوێدییەکان سەبارەت بە ئەرک و ئیش و کاری خۆیان بە زمانە بێگانەکان زانیاری بڵاو دەکەنەوە. لەوانە کوردیش. بۆ نموونە داییرەی تەئمین یان ادارەء بیمەهای اجتماعی هێندێک زاراوەی لە مەڕ خۆیان هەیە کە پێوەندی بە ئەرک و هەڵسووڕانیانەوە هەیە. لەبەر ئەوەی ستروکتوور و سیستمی حکوومەتی یان کۆمەڵایەتی ئێرە لەو سیستمەی لە کوردستان هەیە جیاوازە، کەسێ کە ئەم شتانە وەردەگێڕێتە سەر زمانی کوردی هەرچۆنێک بێ دەبێ هێندێک شتی تازە دابنێ. یانی دەبێ ببینە ئەحمەدی خانییەکی بچووک. باشە لە ئاست ئەم شتانە دا دەبێ چ بکرێ؟ پێت وا نییە دەبێ هەوڵ بدرێ ئەو ووشانەی کە لە گوێیان خۆش بێن ( واتە لە گەڵ سیستمی فۆنێتیکی کوردی بگونجێن) ساز بکرێن؟

ئەمیر: بەڵێ. من پێم وایە، ئەو کەسەی ووشە ساز دەکا، دەبێ بە ڕاستی لە تایبەتمەندییەکانی سروشت و روحی زمان تێگەیشتبێ و هەستی ئەوەی هەبێ کە کاتێ ووشەیەک دادەتاشێ بزانێ وەک پێوانە، ئەوە لە گەڵ تایبەتمەندی زمانی کوردی دێتەوە، یان نا؟ ... ئەوە تەنیا یەکێک لە مەرجە سەرەکییەکانە. بەڵام شتێکی تر هەیە کە گشت زمانەکانی تریش وایان کردووە و هەرواش دەکەن. لە زمانناسی دا بەو شتە دەگوترێ ( لۆن ترانسلەیشن) یانی دەکرێ ووشەیەکی هاو مانا و هاوسەنگ بۆ ووشە بدۆزینەوە. بۆ نموونە: کامپیوتر ( یانی شتێ کە حیساب دەکا) ڕەنگە بکرێ ووشەیەک وەک: حیسابگەر یان ژمێریاری بۆ دابندرێ. ئەوە دیارە وەرگێڕانی مانای ووشە ئینگلیزییەکەیە. لە زۆر زمانی تریشدا ئەو کارە کراوە. وا بزانم سوێدی پێی دەڵێن – داتور- جا نازانم ئەو – داتا- یە، مانای حیسابکردنی تێدایە؟

حەسەن: بەڵێ!

ئەمیر: جا بێجگەلەوەش دەکرێ ووشەیەک دابنێین کە ماناکەی وەرنەگێڕێتە سەر زمانی کوردی. یانی شتێک بێ کە بۆ ئەو – مەکینە- یان – ماشێن – ەی دابنێین ، شتێکی وا کە تایبەتمەندییەکی تری ئەو دەزگایەمان بۆ ڕوون کاتەوە و دەربخا.

حەسەن: دەتوانم لێرە دا دەمە تەقێیەکی نێوان وەرگێڕەکانت بۆ باس بکەم. بۆ نموونە لە سیستمی پێش خوێندنگەی سوێد دا ( یانی بەر لەوەی منداڵ ببێتە حەوت ساڵان و دەست بکا بە خوێندن) کە منداڵی تێدا دەحاوێننەوە ( لە تەمەنی یەکساڵییەوە تا دەگاتە حەوت ساڵان و بۆخوێندن ئامادە دەبێ)، ئەوەی کە لە سەر دەمی کۆماری کوردستان پێیان گوتووە – پۆلی ساوایان - و ئێستا لە هەر دووک لای کوردستان – باغچەی منداڵان – ی بۆ بەکار دەهێنن. کەچی لێرە لە سیستمی پێوەچارانی منداڵ تا ئەو دەمەی کە خوێندن دەست پێدەکەن، بە زمانی سوێدی چوار پێنج زاراوە هەیە، من پێم وایە لەبەر ئەوەی ئێمە لەم ووڵاتە دەژین دەبێ هەر ناوە سوێدییەکە بەکار بهێنین ( من خۆشم وا دەکەم) و هێندێکی شی بکەینەوە. من پێم وا نییە کە دەبێ ووشەکان یەک بە یەک بکەینە کوردی. بۆ نموونە: (داگهێم) داگ یانی ڕۆژ و هێم یانی ماڵ، لە باتی ئەوەی من ووشە بە ووشە بنووسم ( ماڵی ڕۆژ) دەنووسم داگهێم و دوایە شەرحی دەکەم کە فۆنکسیۆنی داگهێم چییە، یان فریتیدزهێم ( ماڵی کاتی ئازاد)، ئەویش هەر سوێدییەکەی دەنووسم و شی دەکەمەوە کە یانی چی؟ هەندێک دەست بە قەڵەمی تر هەن کە دەڵێن چونکە لە کوردستان دا گوتراوە باغچەی منداڵان دەبێ هەر ئەوە بە کار بێنین، یان ئەگەر ئەو ووشەیە لە کوردستانیش نەبێ دەبێ ئەوەی کە هی زمانی زاڵە وەک ( کودکستان)، یان (روضە)یان (حضانە) بە کار بێنین ، ئەگەر ئەوەش نەبوو ووشە داتاشین و بڵێین زارۆک خانە. تۆ لە سەر ئەم گێرە و کێشەیە چ تێبینییەکت هەیە؟

ئەمیر: جارێ با ئەوەە بڵێم کە (کیندر گارتن) = باغچەی منداڵان لە ئەڵمانییەوە هاتووە و چووەتە نێو زمانی ئینگلیزی . ئینگلیسییەکان عەینی ووشەکەیان وەرگرتووە. زمانە زیندووەکانی دنیا ئەوەیان لە بەر چاوە کە ئەگەر خۆی ووشەی نەبوو لە زمانێکی دیکەی وەردەگرێ و هیچ عەیبێکی تێدا نییە. من پێم وایە لێرەشدا ( سوێد) دەکرێ هەر ئەو شتەی کە سوێدییەکان کەڵکی لێوەردەگرن ئێمەش بەکاریان بێنین. جا هەرچەندە شکڵ و شێوەی هەبێ. ئەگەر بکرێ ووشەی کوردی بۆ ساز بکرێ ئەوەی تۆ باسی دەکەی دروستە. بەڵام ئەوەی کە کوردەکانی ئێرە ئەوە بە کار بێنن یان نا، ئەوە مەسەلەیەکی ترە. مەسەلەی هەرە گەورە سەبارەت بە موستەلەحات یان تێرمینۆلۆژی ئەوەیە کە کێ بەکاری دێنێ؟ ئێستا نزیکەی چوارسەد هەزار تێرمینۆلۆژی عیلمیان بۆ هێندێک لە زمانەکانی هیندووستان دروست کردووە، بەڵام هیچ کەس نییە کەڵکی لێوەرگرێ و هەر وا لە سەر
کاغەز ماوەتەوە.جا ئەوە کەڵکی چییە؟

حەسەن: من تەنیا یەک شتی دیکەم ماوە، دیارە زۆرمان قسە کرد. پێم وایە خراپ نییە بۆ ئەوەی خوێنەرەوانی -بەربانگ-ئاگادار بن باسی ئەو – تێزە- یان (ریسالەیە) بکەن کە نووسیوتانە و پێشکێشی زانکۆی ئیلێنۆی تان کردووە لە ئوربانا – شەمپەین. ناوەکەی وا بزانم ( فاکتۆری زمان لە پێشکەوتنی نەتەوایەتی دا)یە. هەر وەها لێکۆڵینەوەشە لە سەر ستاندارد بوونی زمانی کوردی و پێشکەوتنەکانی لە نێوان ساڵانی ١٩١٨ تا ١٩٨٥. لەو دوو ساڵەی دواییدا هەندێ ئاڵوگۆڕ هاتوونە دی و لە هەندێ بەشی کوردستاندا هەڵوێستی ڕەسمی ڕێژیمەکان بەرانبەر بەم زمانە گۆڕوان، ئایا تیشکت خستووەتە سەر ئەو گۆڕانکاریانە، یان نا؟، بە تەما نیت ئەم تێزە وەک کتێب بڵاو بکەیەوە؟

ئەمیر: ئەم تێزەم لە ساڵی ١٩٨٦ تەواو کرد، بەڵام تا ساڵی ١٩٨٩ ئێمکانی پێشکێش کردنیم نەبوو بە زانکۆ. لەو ماوەیە دا کەمێک دەستم تێوەردا. هێندێک فاکتی تازەم خستە سەر. ئێستا خەریکە وەکوو کتێب دەربچێ. ناوەکەشی دەگۆڕدرێ و دەبێتە: " ناسیۆنالیزم و زمان لە کوردستان دا لە ١٩١٨وە تا ١٩٨٥". باسی هێندێک شتی نوێشم کردووە. بە تایبەت ئەوە کە دەوڵەتی تورکییە ئیجازەی داوە کە کوردی ئەو بەشە بتوانن بە زمانی خۆیان بدوێن. لێکدانەوەیەکم لە سەر ئەو کێشەیە نووسیوە و هەر وەها تێکچوونی یەکێتیی سۆڤییەت لە بەشێکی دا باس کراوە، بەڵام زۆر بە کورتی. هۆی ئەوەی کە بە درێژیی باسم نەکردووە ئەوەیە کە ئەو لێکۆڵینەوەیە تا ساڵی ١٩٨٥ باس دەکا.

بەڕۆژ: وا بزانم هەموومان ماندوو بووین. سپاستان دەکەم. سپاسی کاک حەسەنی قازی ش دەکەم کە بە ڕاستی یارمەتی داین. تەنیا شتێک کە بۆم ماوەتەوە ئاماژەی پێبکەم و بەلامەوە گرینگە ئەو پێوەندییەی نێوان جەنابت و مامۆستا مەسعوود محەمەدە، کە وا چۆن بوو و ئاکامەکەی بە چی گەیشت؟

ئەمیر: بەڵێ. من کاک مەسعوودم نە دەناسی. پێم وایە لە ساڵی ١٩٧٧ دا داوای چاپەمەنی کوردیم لێ کرد بوو. ئەویش چاپەمەنی کوردی بۆ ناردم. داوای ئەوەشی کرد بوو تێبینی خۆم سەبارەت بەو چاپەمەنیانەی بۆ بنووسم. منیش لە ڕاستییدا ئەو کات وەختی ئەوەم نەبوو هەموویان بە ووردی بخوێنمەوە و بیر و ڕای لە سەر بنووسم. تەنیا بیروڕای خۆمم سەبارەت بە باسێک لە کتێبە سێ بەرگییەکەی کرد کە لە مەڕ – حاجی قادری کۆیی – یەوە بڵاوی کرد بووە . بە تایبەتی سەبارەت بەو بەشەی کە باسی دەرەبەگایەتی کرد بوو. ( کە دیارە لە کتێبەکەشدا خۆی نامەکەی منی بڵاو کردووەتەوە.)

بەڕۆژ: کام کتێب؟

ئەمیر: کتێبی: " بۆ ئەمیری حەسەنپوور لە هەر کوێ بێ". من نووسیبووم کە مامۆستا مەسعوود محەمەد بیروڕای ئەوەیە کە لە کوردستان دا دەرەبەگایەتی نیە و ئەگەریش هەیە، هیچ پێوەندی لە گەڵ دەرەبەگایەتی ئوڕووپا و وڵاتانی تر نییە. دوایە ئەو پێی وایە دەرەبەگی کوردستان جووتیاری کوردی نەچەوساندووەتەوە و ئەوان برا گەورەی کورد بوون. پێی وایە کە حاجی قادری کۆیی هیچ هەڵوێستی دژی دەرەبەگەکان نەبووە. من بە کورتی ئەوەم بۆ نووسی کە لێکدانەوەکەی تۆ لە باری تیۆری و سیاسی و فەلسەفییەوە لێکدانەوەیەکی دروست نییە. ئەویش هەر وەکوو خۆی لە کتێبەکەیدا نووسیویە، باسەکانی منی زۆر پێ ناخۆش بووە و وەڵامێکی وا دوورو درێژی داوەتەوە. منیش تا ئێستا وەختم نەبووە وەڵامی بدەمەوە، بەڵام هەوڵ دەدەم.
هەر لە کۆنەوە زۆر هەوڵ دەدەم کە لە باری ئابووری و کۆمەڵایەتی کوردستان بگەم و لێکۆڵینەوەی لە سەر بکەم و فاکت و شتی وا کۆ بکەمەوە. خۆم تەجروبەی دێهاتی کوردستانم هەیە. لەوێدا ژیاوم، بەر لە اصلاحاتی زراعی. زمانی کوردیش پڕە لەوەی کە دەرەبەگایەتی و چەوسانەوەی دەرەبەگایەتی هەبووە. ڕۆنانە ، مەڕانە، بزنانە، ڕێواسانە، گوریسانە. هەرچی جووتیار بەرهەمی هەبووە تەنانەت ئەوانەی لە شاخ و کێوان کۆی دەکردەوە دەبوو ماڵیات بدا بە ئاغا. ئەوە ئەساسی چەوساندنەوەی دەرەبەگایەتی یە، گەرچی شتی دیکەشی تێدایە.
باسێ دیکەشی ئەوەیە کە مارکسیزم و ماتریالیسمی جەدەلی ڕاست و دروست نییە. بەڵام من پێم وایە مامۆستا لەو باسە دا شارەزاییەکی وا پێشانی خوێنەر نادا. بۆ نموونە : ئەو (مادە)ی ئەو باسی دەکا بە هیچ جۆرێک لە گەڵ (مادە)ی مارکسیزم یەک ناگرنەوە. لە مارکسیزم دا (مادە) ئەوە نییە کە دەکرێ دەستی لێ بدەی و بیبینی. (مادە) لە فەلسەفەی مارکسیستی دا، یانی هەر شتێک کە لە دەرەوەی مێشکی مرۆڤ دا هەن. واقعییەتی ئەو دنیایە، هەر شتێک کە بە چاو دەبینرێ و ئەوانەش کە بە چاو نابینرێن وەک : هەست و عالەمی روحانییەت و دنیای فیکر و بیر و تەواوی ئەوانە بەشێکن لە (مادە).
من پێم وایە کە مامۆستا باش لەوەش نەگەیشتووە کە کاتێ تۆ ماتریالیزم بەرپەرچ دەدەیەوە دەبێ بزانی کە مارکسیزم چۆن (مادە) شی دەکاتەوە. مادە لە فەلسەفەی مارکسیستی دا فەرقی هەیە لە گەڵ مادە لە فیزیک و شیمی دا. مادە لە فەلسەفەی مارکسیستی دا یانی هەموو ئەو شتانەی کە لە دەرەوەی لەشی مرۆڤد دا، لە دەرەوەی زەینی مرۆڤ دا بوونیان هەیە. ئەمەش هەم مەسەلەی روحانی دەگرێتە خۆ و هەم شتەکانی تر.

بەڕۆژ: سوپاس. تکایە لە کۆتایی دا ئەگەر قسەیەکت هەیە بۆ خوێنەرانی بەربانگ بفەرموو.

ئەمیر: من قەدەرێکە " بەربانگ" م بە دەست دەگا. هەوڵێکی زۆرم دا تاکوو بەربانگ م دەست کەوت. ئەم گۆڤارە چاک بڵاو نابێتەوە. کوردی دەرەوەی سوێد ئیمکانی وەدەست هێنانی بەربانگ یان نییە. پێم وایە دەبێ لەم بارەوە نەختێ خۆی رێک و پێک بکا، لە باری ئەدەبی و زمانی یەوە ( پێم وایە لە گەڵ کاک حەسەن یش باسمان کردووە) هەندێک کەم و کووڕی تێدایە. بەڵام بە گشتی گۆڤاری چاکە.

بەڕۆژ: سوپاس

کوشتارێک کە خەریکە لە بیر بکرێ: دەرسیم، 38- 1937

2011-12-27T01:31:00.006+01:00

کوشتارێک کە خەریکە لە بیر بکرێ: دەرسیم، 38- 1937

مارتین ڤان بڕاونێسن ، زانکۆی ئوترێخت
وه‌رگێڕان له‌ ئینگلیسییه‌وه‌: حه‌سه‌نی قازی

له‌ ساڵی 1990 له‌ تورکییه‌ کتێبێک چاپ بوو که‌ هه‌ر به‌ نێوه‌که‌ی ڕا ڕێژیمی تاقه‌ پارتی تورکییه‌ له‌ ساڵانی 1930 یه‌کانی تاوانبار ده‌کرد به‌ جێنۆساید له‌ناوچه‌ی کوردی ده‌رسیم1. ئه‌و کتێبه‌ ده‌ستبه‌جێ قه‌ده‌غه‌ کرا و ئه‌و دمه‌ته‌قه‌ و مشتومڕه‌ی لێ نه‌زاوه‌ که‌ نووسه‌ره‌که‌ی، کۆمه‌ڵناس ئیسماعیل به‌شیکچی، هیوا دار بوو سازی کا. به‌شیکچی یه‌که‌م ڕووناکبیری تورک و بۆ ماوه‌یه‌کی درێژ تاقه‌ که‌س بوو که‌ به‌ ئاشکرایی ڕه‌خنه‌ی له‌ ئیدێئۆلۆژی ڕه‌سمی و سیاسه‌ته‌کانی تورکییه‌ له‌ ئاست کوردان ده‌گرت. ئه‌و ڕه‌خنه‌کانی خۆی به‌ لێکۆلینه‌وه‌یه‌ک ده‌ست پێکرد له‌ ساڵی 1969‌ به‌ نێوی هه‌لومه‌رجی کۆمه‌ڵایه‌تی ئابووری ڕۆژهه‌ڵاتی ترکییه‌ له‌ زنجیره‌یەک نووسین دا که‌ هه‌تا ده‌هات نێوه‌رۆکیان زیاتر به‌گژ ده‌وڵه‌ت دا ده‌چوو.ئه‌و بوێرییه‌ ئه‌خلاقی و ڕووناکبیرانه‌یه‌ به‌ قیمه‌تی گران بۆ به‌شیکچی ته‌واو بوو؛ گشت کتێبه‌کانی قه‌ده‌غه‌ کران و له‌ به‌ر نووسینی ئه‌و کتێبانه‌ زیاتر له‌ ده‌ ساڵی ده‌ زیندان دا به‌سه‌ربرد. ئه‌گه‌رچی ئه‌م ئاکامه‌ی ئه‌من له‌م نووسینه‌ دا پێی ده‌گه‌م له‌وانه‌یه‌ هێندێک له‌ ته‌سپیته‌کانی وی جیا بێ، به‌ڵام لێره‌ دا پێم خۆشه‌ قه‌رزداری و پێزانینی خۆم له‌ئاست زانایه‌تی به‌رعۆده‌یانه‌ی وی ده‌رببڕم و ئه‌م فه‌سڵی ئه‌م کتێبه‌ی پێشکێش بکه‌م.
ئه‌و کوشتارانه‌ی وا کتێبه‌که‌ی به‌شیکچی باسیان لێوه‌ ده‌کا به‌ ده‌م دامرکاندنه‌وه‌ی ناوچه‌ی سه‌رهه‌ڵداوی کوردی ده‌رسیم
( ئێستا نێوی نراوه‌ تونجه‌لی) له‌ ساڵی 1937 و 1938 دا قه‌ومان. ئه‌و ڕووداوانه‌ ڕه‌شترین ڵاپه‌ڕه‌ی مێژووی تورکیه‌ی کۆمارین و به‌ خشکه‌یی و یان به‌ ئانقه‌سته‌ له‌ لایه‌ن زۆربه‌ی مێژوو نووسانه‌وه‌، چ لاوه‌یی بوو بن یان تورک بێ ده‌نگیان لێ ڕا کراوه‌، یان شێوێندراون2. هه‌ر که‌ به‌ربه‌ره‌کانی و سه‌رکوتی ده‌رسیم به‌رده‌وام بوو، کاربه‌دستان کارێکی وایان کرد تا ئه‌و جێیه‌ی ده‌کرێ زانیارییه‌کی که‌م له‌مه‌ر ئه‌و ڕووداوانه‌ بگاته‌ دنیای ده‌ره‌وه‌. چاوه‌دێرانی دیپڵۆماتیک له‌ ئانکارا ئه‌وه‌یان ده‌زانی عه‌مه‌لییاتی زۆر گه‌وره‌ی نیزامی ده‌کرێ، به‌ڵام هیچ بۆیان نه‌ده‌چووه‌وه‌ سه‌ر یه‌ک مه‌به‌ست له‌و عه‌مه‌لییاتانه‌ چن، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، دوای قه‌ومانی ڕووداوه‌کان،کۆنسوولی بریتانیا له‌ ترابزۆن، که‌ شوێنی دیپڵۆماتیکی هه‌ره‌ نیزیک بوو له‌ ده‌رسیم، باسی زه‌بروزه‌نگی دڕندانە و ىی جیاوازی کرد و به‌ ئاشکرا ئه‌و ڕووداوانه‌ی له‌ گه‌ڵ کوشتاری هه‌رمه‌نییه‌کان له‌ ساڵی 1915 دا، به‌راوه‌رد کرد. ئه‌و نووسی:" به‌هه‌زاران کورد ژن و منداڵیش ده‌ناویان دا کووژران، ئه‌وانیدی، که‌ زۆربه‌یان منداڵ بوون،خرانه‌ نێو چۆمی فرات؛ بە هەزاران کەسی دیکە لە ناوچەی کەمتر دوژمن ، کە لەسەرەتا دا ئاژەڵ و مەڕوماڵات و سامانی دیکەیان لێ ئەستاندبوون دوور خرانەوە بۆ ویلایەتەکانی ئانادۆڵی نێوەندی. بە دوای ئەو سەرکوتکردنە دا ڕاگەیێندرا ئیدی لە تورکییە مەسەلەیەک بە نێو مەسەلەی کورد بوونی نییە.3
ئه‌من له‌ پێشدا، به‌که‌لکوه‌رگرتن له‌ چه‌ند سه‌رچاوه‌ی به‌رده‌ست، حه‌ول ده‌ده‌م بار و دۆخی ده‌رسیم به‌ر له‌ به‌ربه‌ره‌کانی دامرکاندنه‌وه‌ باس بکه‌م و وێنه‌کی گشتی له‌ ڕووداوه‌کانی 1937 و 1938 بخه‌مه‌ به‌رچاو. دوایه‌ حه‌ول ده‌ده‌م نیشان بده‌م ئه‌وه‌ی ئێمه‌ ده‌یبینین هه‌ر ته‌نێ سه‌رکوتکردنی بێ به‌زه‌ییانه‌ی سه‌رهه‌ڵدانێکی نێوخۆیی نه‌بووه‌ به‌ڵکوو به‌شێک بووه‌ له‌ سیاسه‌تێکی زۆر به‌ربڵاوتر به‌ دژی کورده‌کان وه‌کوو کورد.
ده‌رسیم ناوچه‌یه‌کی ده‌ستپێرانه‌گه‌یشتووی به‌رزه‌، به‌ چیای سه‌ر به‌ به‌فر،شیوی باریک و دوڵ و ده‌ره‌ی قووڵ له‌ ناوه‌ندی ڕۆژهه‌ڵاتی تورکییه‌. له‌ ناوچه‌که‌ دا ژماره‌یه‌کی زۆر عه‌شیره‌تی پچووک ده‌ژیان و، به‌ ڕێگای به‌خێو کردنی ئاژه‌ڵ،باغه‌وانیی و گرده‌وه‌کۆیی به‌رهه‌می دارستان ژیانێکی مه‌مره‌ و مه‌ژی و په‌راوێزیان هه‌بوو.ژماره‌ی گشت دانیشتووانی ناوچه‌که‌، له‌ نێوه‌ڕاست ساڵانی 1930 دا به‌ 65000 تا 70000 ده‌قه‌بڵێندرا.4
ده‌رسیم له‌ڕووی کولتوورییه‌وه‌ ناوچه‌یه‌کی جیاواز و تایبه‌تی بوو له‌ کوردستان، به‌شێکی له‌ به‌ر هۆکاری هاویردۆری و جوگرافیایی و، به‌شێکیشی له‌ به‌ر تێکه‌ڵاوێک له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی زمانی و دینی خۆی. هێندێک له‌ عه‌شیره‌ته‌کان به‌ کوردیی کورمانجی ، به‌ڵام زۆربه‌یان به‌ زمانێکی سه‌ر به‌ کوردی که‌ به‌ زازاکی به‌نێوبانگه‌ قسه‌یان ده‌کرد. له‌ ڕووی دینییه‌وه‌ هه‌موویان سه‌ر به‌ فرقه‌ی دینی دی عه‌له‌وی بوون، که‌ ئه‌وانی له‌ ڕووی کۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ له‌ کورده‌ سونییه‌کان جیا ده‌کرده‌وه‌ که‌ به‌لای ڕۆژهه‌ڵات و باشووری ئه‌واندا ده‌ژیان (که‌ له‌ ناویاندا هه‌م زازاکی ئاخێو و هه‌م کوردی ئاخێو هه‌بوون). ئه‌گه‌رچی له‌ زۆر ناوچه‌ی دیکه‌ی تورکییه‌ش دا عه‌له‌وی هه‌ن، به‌ڵام ئه‌وانه‌ی ده‌رسیم ده‌سته‌یه‌کی جوێن،باوه‌ڕی جیاواز و ڕێوڕه‌سمی جیاوازیان هه‌یه‌.5
ده‌رسیم ، تا ناوه‌ڕاستی 1930 یه‌کان، دوایین به‌شی تورکییه‌ بوو که‌ به‌ ته‌واوی نه‌که‌وتبێته‌ ژێر کۆنتڕۆڵی حکوومه‌تی نێوه‌ندی . عه‌شیره‌ته‌کانی ده‌رسیم له‌ لایه‌ن هیچ حکوومه‌تێکی پێشتر مه‌هار نه‌کرابوون؛ ته‌نیا قانوونێکی ئه‌وان پێیان ده‌زانی و به‌ ڕسمییان ده‌ناسی قانوونی نه‌ریتیی عه‌شیره‌تی بوو.سه‌رۆک عه‌شیره‌ته‌کان و ڕێبه‌رانی دینی ده‌سته‌ڵاتێکی زۆریان هه‌بوو بە‌ سه‌ر هه‌ڕه‌مه‌ی خه‌ڵک دا و، زۆر جار له‌ ڕووی ئابوورییه‌وه‌ ده‌یان چه‌وساندنه‌وه‌. ئه‌وان تا ئه‌و جێیه‌ی حکوومه‌ت ده‌ستێکی زۆری له‌ کاروباره‌کانیان وه‌ر نه‌دابا، وه‌نه‌بوو دژی حکوومه‌ت بن. له‌ ڕاستیدا، زۆر له‌ سه‌رۆک عه‌شیره‌ته‌کان، به‌ دامه‌زرانی پێوه‌ندی نیزیک له‌ گه‌ڵ ئه‌و ئه‌فسه‌ره‌ نیزامی و پۆلیسانه‌ی له‌ هه‌رێم ده‌به‌رکار نرابوون،هه‌ڵویستی خۆیان به‌ هیزتر کرد. نه‌ریتێکی وا هه‌بوو ده‌ست له‌ دانی باج ده‌گێڕدراوه‌ - دیاره‌ شتێکی ئه‌وتۆش نه‌بوو ماڵیاتی لێ وه‌ربگیرێ،چونکه‌ ناوچه‌که‌ هه‌تا بڵێی ده‌سته‌نگ و هه‌ژار بوو. لاوان ئه‌گه‌ر توانیبایان خۆیان له‌ خزمه‌تی سه‌ربازی ده‌دزییه‌وه‌، به‌ڵام له‌ ڕاستیدا تا ساڵی 1935 ژماره‌یه‌کی به‌رچاو له‌وان له‌ ئه‌رته‌شی تورکییه‌ دا عەسکەرییان دەکرد.
‌
دیاره‌ له‌ نێو عه‌شیره‌ته‌کاندا کێشەی بەردەوام هەبوو ،که‌ زۆر جار شێوه‌ی شه‌ر و دوژمنایه‌تی دوورو درێژی به‌خۆیه‌وه‌ ده‌گرت. زۆربه‌ی عه‌شیره‌ته‌کان چه‌کدار بوون و به‌ سه‌ر عه‌شیره‌ته‌ دراوسێیه‌کان دادان وه‌نه‌بێ باو نه‌بوو بێ. کاربه‌ده‌ستانی نیزامیش ‌له‌ ناوچه‌ زۆر جار له‌ کێشه‌ی نێو عه‌شیره‌ته‌کانه‌وه‌ ده‌گلان،چونکه‌ هێندێک له‌ سه‌رۆک عه‌شیره‌ته‌کان دووژمنه‌کانی خۆیان تاوانبار ده‌کرد به‌ کاکه‌وبراله‌ کردن به‌ دژی ده‌وڵه‌ت. له‌ هه‌مان کات دا کوڕانی خوێنده‌واری بنه‌ماڵه‌ سه‌ره‌کییه‌کان له‌ نێو عه‌شیره‌ته‌کان دا بانگه‌شه‌ی ناسیونالیستیی کوردییان ده‌کرد.6 له‌ ساڵی 1936 ده‌رسیم خرا به‌ر حوکمی نیزامی و ئامانجی ئه‌وه‌ش وه‌ک دامرکاندنه‌وه‌ و "موته‌مه‌دین "کردنی ڕاگه‌یێندرا.ووڵامی عه‌شیره‌ته‌کان له‌ ئاست ئه‌و مۆدێڕن کردنه‌ی که‌ ده‌وڵه‌ت به‌ دیاری هێنا بوو و، بریتی بوو له‌ کێشانی ڕێگا، سازکردنی پرد و ڕێباز و پاسگای پۆلیس، ناڕوون و لێڵ بوو.هێندێک له‌ سه‌رۆک عه‌شیره‌ته‌کان حه‌ولی سازان و هاتنه‌ ڕه‌دایان دا له‌گه‌ڵ ده‌سته‌ڵاتدارانی نیزامی، هێندێکی دیکه‌شیان به‌ ده‌ستێوه‌ردانی وان لە سه‌ربه‌خۆیی پێشووی خۆیان زویر و دڵ ڕه‌نجاو بوون. تا ساڵی1937،ده‌سته‌ڵاتداران پێیان وابوو، یان کارێکی وا کرا بوو له‌و باوه‌ڕه‌ دابن که‌، سه‌رهه‌ڵدانێکی سه‌ره‌کی، وه‌ک نیشانه‌یه‌ک له‌ خۆڕاگری به‌ دژی به‌رنامه‌ی دامرکاندنەوە، له‌ لایه‌ن ناسیۆنالیسته‌کانه‌وه ده‌کرێ‌، ئه‌و که‌سه‌ی که‌ ده‌گوترا سه‌رۆکی پیلانه‌که‌ بێ رێبه‌رێکی دینی بوو، به‌ نێوی سه‌ید ڕزا. ده‌گوترا پێنج عه‌شیره‌ت ( له‌ کۆی نیزیک 100 عه‌شیره‌ت) له‌و پیلانه‌ دا ده‌ستیان هه‌بێ.

به‌ربه‌ره‌کانی نیزامی و هێرش بۆ سه‌ر ده‌رسیم له‌ ووڵامی ڕووداوێکی به‌ڕێژه‌ چکۆڵه‌ ده‌ستی پێکرد و،وا وێده‌چوو ئه‌ڕته‌ش له‌ بیانوو گه‌ڕا بێ و چاوەڕوانی هۆیه‌کی ڕاسته‌وخۆی کرد بێ بۆ سزا دانی عه‌شیره‌ته‌کان. ڕۆژێک له‌ مانگی مارسی 1937، پردێکی چرپی که‌ له‌ شوێنێکی ستراتێژێک بوو سووتێندرا و چه‌ند هێڵی ته‌له‌فون هه‌ڵپسێندرا. بۆ ئه‌و کاره‌ ئه‌ڕته‌ش گومانی له‌ سه‌ید ڕزا دەکرد و ئه‌و عه‌شیره‌تانه‌ی کەسەر بە وی بوون. ڕه‌نگه‌ ئه‌ڕته‌ش پێی وابووبێ ئه‌وه‌ سه‌ره‌تای ئه‌و سه‌رهه‌ڵدانه‌ چاوه‌ڕوانکراوه‌یه‌ که‌ پێی وا بوو ده‌قه‌ومێ. سه‌رچاوه‌یه‌کی تورک باسی ئه‌وه‌ ده‌کا هه‌ر هاوکات له‌ گه‌ڵ ئه‌و ڕووداوه‌ له‌ شوێنێکی دیکه‌ی کوردستانیش ڕووداوێکی پچووک قه‌وماوه‌ و ده‌ڵێ ئه‌وه‌ نیشانه‌ی هاوسه‌نگییه‌ له‌ نێوان ناسیۆنالیسته‌ کورده‌کان دا.7
به‌ڵام مێژووی ڕه‌سمی ئه‌و به‌ربه‌ره‌کانییه‌ نیزامییه‌، ئه‌و ڕووداوه‌ ته‌نێ به‌ شتێکی ناوچه‌یی باس ده‌کا و ئاماژه‌ به‌ پێوه‌ندییه‌ک له‌ نێوان ئه‌و دوو ڕووداوانه‌ دا ناکا.8 به‌ ئاوڕدانه‌وه‌ له‌ ڕابردوو، زه‌حمه‌ته‌ زبروزه‌نگیی نێوکۆیی عه‌شیره‌تی له‌ سه‌رهه‌ڵدانێکی به‌ ئانقه‌ست به‌ دژی ده‌وڵه‌ت بکرێته‌وه‌. سه‌رچاوه‌یه‌کی لایه‌نگری تورک له‌ ڕاستییدا ده‌ڵێ که‌ گومان و دڕدۆنگی له‌ سه‌ید ڕزا له‌ سه‌ر بنه‌مای ئه‌و بێزاری ده‌ربڕین و مه‌حکووم کردنانه‌ی بوو که‌ دۆژمنه‌کانی خۆجێیی وی له‌ ئاست وی کردیان.9
هه‌ر چۆنێک بێ، ئه‌ڕته‌ش سۆنگه‌ی ده‌ست که‌وت بۆ ده‌ستتێوه‌ردانی خۆی. یه‌که‌م ده‌سته‌ له‌و سه‌ربازانه‌ی که‌ ناردران بۆ گرتنی گومانلێکراوان، له‌ لایه‌ن عه‌شیره‌تی چه‌کداره‌وه‌ پێشیان پێ گیرا. ئه‌و تێکهه‌ڵچوونانه‌ زۆر زوو گه‌وره‌تر بوونه‌وه‌. ئه‌و کاته‌ی که‌ عه‌شیره‌ته‌کان ده‌ستیان له‌وه‌ گێڕاوه‌ ڕێبه‌رانی خۆیان ڕاده‌ست بکه‌ن، هێڕشێکی گه‌وره‌ ده‌ستی پێکرد. عه‌مه‌لییاتی نیزامی بۆ مه‌هار کردنی هه‌رێمه‌که‌ له‌ گشت هاوینی ساڵی 1937 دا به‌رده‌وام بوو. له‌ مانگی سێپتامبر، سه‌ید ڕزا و هاوکاره‌ هه‌ره‌ نیزیکه‌کانی خۆیان ڕاده‌ست کرد، به‌ڵام له‌ به‌هاری دواییدا عه‌مه‌لییاته‌کان ده‌ست پێکرانه‌وه‌، ته‌نانه‌ت به‌ هێزی گه‌وره‌تره‌وه‌. ئه‌و عه‌مه‌لییاتانه‌ ده‌بێ به‌ شێوه‌یه‌کی نه‌دیتراو به‌ زه‌برو زه‌نگ و بێ به‌زه‌ییانه‌ بووبن.
چه‌ند ڕیوایەتی که‌ سه‌باره‌ت به‌ ڕووداوه‌کان به‌ده‌سته‌وه‌ن به‌ پێویستی لایه‌نگرانه‌ نووسراون. کتێبێکی گرینگ له‌ لایه‌ن پیاوێکی خه‌ڵکی ناوچه‌که‌ نووسراوه‌،دوکتووری به‌یتار و چالاکی ناسیۆنالیست نووری ده‌رسیمی،که‌ له‌ قۆناخه‌ به‌راییه‌کانی سه‌رهه‌ڵدانه‌که‌ دا به‌شداری کرد بوو و، ژماره‌یه‌کی زۆر له‌ خزم و که‌سوکاری خۆی له‌ تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ی ئه‌ڕته‌ش دا له‌ کیس دا.
ئه‌و کتێبه‌ که‌ ئه‌و چارده‌ ساڵ دواتر له‌ تاراوگه‌ی سوورییه‌ بڵاوی کرده‌وه‌ به‌ڕاشکاوی به‌ ڕه‌نگ و بۆنی باوه‌ڕی ناسیۆنالیستی وی خه‌مڵاوه‌ و ڕه‌نگه‌ هێندێک ڕاستکردنه‌وه‌ی ڕواڵه‌تی تێدابێ، به‌ڵام له‌ سه‌ریه‌ک سه‌رچاوه‌یه‌کی باوه‌رپێکراوه‌.کاری هه‌ره‌باش ئه‌وه‌یه‌ لێره‌ دا چه‌ند بڕگه‌یه‌ک له‌ قسه‌کانی وه‌کوو خۆی بگێڕمه‌وه.
کاتێک سه‌ربازانی تورک ده‌ستیان کرد به‌ سه‌رکوتکردنی عه‌شیره‌ته‌ سه‌رهه‌ڵداوەکان، پیاوان ده‌ستیان ده‌کرده‌وه‌، به‌ڵام ژن و منداڵ چوون و خۆیان ده‌ ئه‌شکه‌وتی قوول دا شارده‌وه‌. ده‌رسیمی ده‌نووسێ: " به‌ هه‌زاران له‌و ژن و منداڵانه‌ له‌ نێو چوون، چونکه‌ ئه‌ڕته‌ش زارکی ئه‌شکه‌وته‌کانی له‌ سه‌ر سواغ دان. ئه‌و ئه‌شکه‌وتانه‌ له‌ نه‌خشه‌ نیزامییه‌کانی ناوچه‌ دا به‌ ژماره‌ دیاریی کراون. له‌ زارکی ئه‌شکه‌وته‌کانی دی دا، نیزامییه‌کان ئاوریان کرده‌وه‌ و ئه‌وانەی‌ له‌ ئه‌شکه‌وته‌کان دابوون به‌ دووکه‌ڵی ئه‌و ئاورانه‌ خنکان. ئه‌وانه‌ی حه‌ولیان دا له‌ ئه‌شکه‌وته‌کانه‌وه‌ خۆیان ڕزگار که‌ن له‌ ده‌رێ به‌ سه‌رنێزان ساردیان کردنه‌وه‌. ژماره‌یه‌کی زۆر له‌ ژنان و کچانی سه‌ر به‌ عه‌شیره‌ته‌کانی قوره‌یشان و به‌ختیار [دوو عه‌شیره‌تی سه‌رهه‌ڵداو] بۆ ئه‌وه‌ی نه‌که‌ونه‌ ده‌ست تورکه‌کان له‌ سه‌ر ڕه‌وه‌زه‌ به‌ردی به‌رزه‌وه‌ خۆیان به‌رداوه‌ نێو دۆڵی باریکی مونزوڕ و پارچیک."11‌
کیرگان، عه‌شیره‌تێکی که‌ خۆی بەدەست ئه‌ڕته‌شی تورکه‌وه‌ دابوو و پێوه‌ندی له‌ گه‌ڵ سه‌رهه‌ڵداون پساند بوو،به‌هیچجۆر نه‌که‌وته‌ به‌ر به‌زه‌یی و لێبوردنی ئەرتەش:" له‌به‌رئه‌وه‌ی کیرگانه‌کان باوه‌ڕیان به‌ تورکه‌کان کرد و له‌ گونده‌کاندا مانه‌وه‌، به‌ڵام به‌ختیاره‌ سه‌رهه‌ڵداوه‌کان له‌ گونده‌کان کشانه‌وه‌.کیرگانه‌کان له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی مابوونه‌وه‌ له‌ نێو چوون.سه‌رۆکه‌کانیان له‌ پێشدا ئه‌شکه‌نجه‌ کران و دوایه‌ ته‌قه‌یان لێ کردن و کوشتیانن. گشت ئه‌و که‌سانه‌ی حه‌ولیان دا خۆیان ڕزگار که‌ن یان داڵده‌یان برده‌ به‌ر ئه‌ڕته‌ش گیران.پیاوه‌کان ده‌ستبه‌جێ کووژران و ژنان و منداڵانیشیان ده‌ کادێنان کرد و به‌ زیندوویی ئاوریان تێبه‌ردان." 12
کاتێک زستان به‌سه‌ر داهات و ئیدی ئه‌ڕته‌ش نه‌یده‌توانی درێژه‌ به‌ عه‌مه‌لییات بدا،ئاگربه‌سێکی ڕاگه‌یاند و پێشنیازی چاره‌سه‌رییه‌کی ئاشتییانه‌ی به‌ سه‌رهه‌ڵداوان کرد، به‌ڵێنی دا خۆی له‌ عه‌شیره‌ته‌کانی دیکه‌ نه‌گه‌یێنێ و ئه‌و خه‌سار و سه‌دەمانەش که‌ گه‌یاندوویه‌تی قه‌ره‌بوو بکاته‌وه‌.13 ئه‌و به‌ڵێنانه‌ بووه‌ هۆی هه‌ڵفریواندنی سه‌رۆکی سه‌رهه‌ڵداوان سه‌ید ڕزا و به‌فێڵ هێنایانه‌ نێو شاری ئه‌رزینجان ( که‌ ئه‌و قایممقامه‌که‌ی ئه‌وێی ده‌ناسی و باوه‌ڕی پێ ده‌کرد). سه‌ید ڕزا بۆخۆی و په‌نجا پیاوی که‌ له‌ گه‌ڵی هاتبوونه‌ نێو شاری گێران. خێرا محاکه‌مه‌ کران و یازده‌ که‌سیان، سه‌ید ڕزاش ده‌ناویان دا ده‌ستبه‌جێ ئێعدام کران.14
له‌ به‌هاری ساڵی 1938 ته‌نانه‌ت به‌ شێوه‌کی به‌ربڵاوتر ده‌ستکراوه‌ به‌ عه‌مه‌لییاته‌ نیزامییه‌کان.عه‌شیره‌ته‌کانی قه‌ره‌باڵ،فه‌رهاد و پیلڤانک، که‌ خۆیان به‌ ده‌سته‌وه‌ دابوو، قه‌ڵاچۆ کران. ژنان و منداڵانی ئه‌و عه‌شیره‌تانه‌ له‌ کادێنان کران و به‌ زیندوویی ئاوریان تێبه‌ردرا.پیاوان و ژنانی عه‌شیره‌ته‌کانی پیلڤانک و ئاشاغی عه‌بباس، که‌ هه‌میشه‌ به‌ حکوومه‌ت وه‌فادار ببوون له‌ دۆڵه‌کانی ئین و ئینجیگا له‌ ریز دران و کووژران. ژنان و کچانی گوندی ئیرگان گیران، نه‌وتیان به‌ سه‌ر دا کردن و ئاوریان تێبه‌ردان.خه‌چ، گوندی سه‌ره‌کی عه‌شیره‌تی شێخ محه‌مه‌دان، که‌ خۆی ته‌سلیم کرد بوو، به‌ شه‌و هێرش کرایە سه‌ری و هه‌موو دانیشتووانی به‌ ئاوری موسه‌لسه‌ل و تۆپخانه‌ کووژران. خه‌ڵکی هۆزات و عه‌شیره‌تی قه‌ره‌جا،پیاو،ژن و منداڵان،هێنرانه‌ نیزیک ئۆردووگه‌یه‌کی نیزامی له‌ ده‌ره‌وه‌ی هۆزات و له‌وێ وه‌به‌ر موسه‌لسه‌لانیان دان.(...) به‌ هه‌زاران ژن و کچ خۆیان هاویشته‌ نێو چۆمی مونزوڕ.(...) هه‌موو ناوچه‌که‌ له‌ به‌ر ئاوری تۆپخانه‌ و بۆمبارانی هه‌وایی به‌ گازی ژاراوی مژێکی ئه‌ستوور دایپۆشیبوو (...) ته‌نانه‌ت ئه‌و لاوانه‌ی خه‌ڵکی ده‌رسیمیش که‌ له‌ ئه‌ڕته‌شی تورک دا خه‌ریکی خزمه‌تی سه‌ربازی بوون له‌ هه‌نگه‌کانیان جوێ کرانه‌وه‌ و تیره‌باران کران.

کوردێکی ناسیۆنالیستی دیکه‌ی خه‌ڵکی ده‌رسیم، سه‌عید قرمزی تۆپراک،له‌ ساڵی 1970 به‌ نێوی خواسته‌مه‌نی دوکتور شڤان مێژویه‌کی بزووتنه‌وه‌ی کوردی بڵاو کرده‌وه‌ که‌ چه‌ند لاپه‌ڕه‌یه‌کی ته‌رخان کردووه‌ بۆ باسی‌ کوشتاره‌کانی ده‌رسیم.16
ئه‌گه‌رچی ئه‌و له‌و بواره‌ دا به‌ ئاشکرایی قه‌رزداری ده‌رسیمی یه‌، به‌ڵام چه‌ند زانیارییه‌کی له‌ سه‌رچاوه‌ی زاره‌کییه‌وه‌ زیاد کردووه‌. سه‌باره‌ت به‌ به‌ربه‌ره‌کانی ساڵی 1938 ئه‌و ده‌نووسێ: (وه‌رگێڕانی ئازادی من)

" له‌ به‌هاری ساڵی 1938 دا حکوومه‌ت لێخۆشبوونی ڕاگه‌یاند بۆ گشت ئه‌و که‌سانه‌ی چه‌که‌کانیان دانێن و تەسلیمیان کەن.عه‌شیره‌ته‌کانی قه‌ره‌باڵ، فه‌رهاد،پیلڤانک،شیخ محه‌مه‌دان و قه‌ره‌جا ، که‌ به‌ ده‌م ئه‌و بانگه‌وازه‌وه‌ چوون، به‌ ته‌واوی قه‌ڵاچۆ کران. له‌ قوناخێکی دواتر دا ئه‌وان زۆربه‌ی ئه‌ندامانی عه‌شیره‌تی قوره‌یشانی ناوچه‌ی مازگیرت، عه‌شیره‌ته‌کانی یۆسفان و به‌ختیار، به‌ بێ ئه‌وه‌ی ده‌ست له‌ ژنان، پیره‌پیاوان و منداڵان بپارێزن هه‌موویان به‌ کۆمه‌ڵ کوشتن، زۆریان به‌سه‌رنێزه‌. به‌ره‌و کۆتاییه‌کانی هاوین عه‌شیره‌ته‌کانی هۆرمه‌کان،قوڕه‌یشان و ئاڵان ی ناوچه‌ی نازیمییه‌ و، به‌شێک له‌ عه‌شیره‌تی بامه‌سوورانی مازگیرتیش به‌ بۆمبی گازی ژاراوی و به‌ سه‌رنێزه‌ قه‌ڵاچۆ کران. نه‌وتیان به‌ مه‌یته‌کانیان دا کرد و ئاوریان تێبه‌ردان." 17
ئه‌و به‌سه‌رهاتانه‌، گه‌رچی له‌وانه‌یه‌ به‌ نامومکین وه‌به‌رچاو بێن، به‌ڵام تا ڕاده‌یه‌کی یه‌کجار زۆر به‌ ئه‌و به‌ڵگه‌نامه‌ ڕه‌سمییانه‌ی که‌ سه‌باره‌ت به‌ مێژووی نێزامی به‌ربه‌ره‌کانییه‌که‌ بڵاو کراونه‌ته‌وه‌ ته‌سدیق ده‌کرێن.18 ته‌نێ ئه‌و ئیدیعایه‌ی له‌مه‌ر به‌کارهێنانی گازی ژاراوی به‌ ده‌ست ئه‌ڕته‌ش له‌ هێرشه‌که‌ی ساڵی 1938 دا که‌ هه‌م ده‌رسیمی و هه‌م شڤان باسیان لێوه‌ کردووه‌، ئەو به‌ڵگانه‌ له‌ دوویان ناده‌ن. ڕاپۆرته‌کان له‌ چه‌ندین جێگا دا ئاماژه‌ به‌ گرتنی ژنان و منداڵان ده‌که‌ن، به‌ڵام له‌ شوێنی دیکه‌ ئێمه‌ سه‌باره‌ت به‌ کوشتنی بێ جیاوازی ئینسان و ئاژه‌ڵان ده‌خوێنینه‌وه‌.
راپۆرته‌ ڕه‌سمییه‌کان به‌ شانازیی پیشه‌ییه‌وه‌ باسی ئه‌وه‌ ده‌که‌ن که‌ چه‌نده‌ "جه‌رده‌" و که‌سوکاریان "قه‌ڵاچۆ کراون" و ، چه‌ند گوند و مه‌زرا ئاوریان تێبه‌ردراوه‌. ئه‌و ده‌ستانه‌ی له‌ ئه‌شکه‌وته‌کاندا خۆیان شاردبووه‌وه‌ هه‌موویان له‌ نێو چوون، له‌ ڕاپۆرته‌کان دا ژماره‌ی کووژراونیش باس ده‌کرێ ( له‌ هێندێک تێکهه‌ڵچوون دا ژماره‌ی 76 که‌س به‌ ته‌واوی باس ده‌کرێ ، له‌ ڕاپۆرتی دیکه‌ دا هاتووه‌"گشت ده‌سته‌ و دایه‌ره‌ی عه‌شیره‌تی حه‌یده‌ران و به‌شێک له‌ عه‌شیره‌تی ده‌مه‌نان کووژران") و ئه‌وه‌ ده‌گاته‌ ژماره‌یه‌ک له‌ نێوان سێ تا حه‌وت هه‌زار که‌س، له‌ هه‌مان کات دا ڕاپۆرته‌کان باسی وێران کردنی به‌ ده‌یان گوند ده‌که‌ن. ته‌نێ له‌ حه‌ڤده‌ ڕۆژی په‌لاماری 1938 دا باسی کووژران یان به‌ زیندویی گیرانی 7954 که‌س ده‌کرێ ؛ 19 به‌ گردبڕی ئه‌وانه‌ی به‌ زیندوویی
گیراون که‌مایه‌تی بوون. جا، به‌پێی ئه‌و ڕاپۆرته‌ ڕه‌سمییانه‌، به‌ ته‌خمین نیزیکه‌ی له‌ سه‌د دا 10ی گشت دانیشتوانی تونجه‌لی کووژراون. به‌ڵام کورده‌کان ده‌ڵێن ‌ ژماره‌ی کووژراو و خه‌ساریان زۆر له‌وه‌ زیاتر بووه‌.

جێنۆساید یان ئێتنۆساید؟

بێ ئه‌ملاو ئه‌ولا کوشتاره‌که‌ی ده‌رسیم به‌ربڵاو، بێ ده‌ست پاراستن و ئه‌و په‌ڕی دڕندانه‌ و بێ به‌زه‌ییانه‌ بووه‌، به‌ڵام داخودا ده‌کرێ نێوی بندرێ جێنۆساید؟ داخودا ئه‌و کوشتاره‌ " به‌ مه‌به‌ستی ئه‌وه‌ کرا‌ گشت کورده‌کان به‌ ته‌واوی یان به‌شێک له‌وان قه‌ڵاچۆ بکرێن ( یان ته‌نێ ئامانج له‌ نێو بردنی خه‌ڵکی ده‌رسیم بوو) "وه‌ک خه‌ڵکی ئه‌و ناوچه‌یه‌؟ یان ئه‌وه‌ ته‌نێ سه‌رکوتکردنی سه‌رهه‌ڵدانێکی چه‌کدارانه‌ بوو،به‌ کوشتنی خه‌ڵکێکی له‌ ڕاده‌به‌ده‌ر؟ ئه‌من حه‌ول ده‌ده‌م بیسه‌لمێنم هیچکامیان نه‌بوو. هیچکات سیاسه‌تێکی ئاوا له‌ گۆڕێ دا نه‌بوو کورده‌کان به‌ پانه‌وه‌ یان به‌شێکیان وه‌ک کورد له‌نێوببردرێن و ڕیشه‌کێش بکرێن. به‌ڵام، له‌ به‌ربه‌ره‌کانی ده‌رسیم دا،مه‌به‌ستێکی به‌ ئانقه‌سته‌ هه‌بوو که‌ سه‌رهه‌ڵداوان و سه‌رهه‌ڵداوانی توانایه‌کی قه‌ڵاچۆ بکرێن و، ئه‌وه‌ به‌شێک بوو له‌ سیاسه‌تێکی گشتی له‌ ئاست کورده‌کان وه‌ک کورد، جا ئه‌و سیاسه‌ته‌ زۆر به‌جێتره‌ وه‌ک ئێتنۆساید نێو زه‌د بکرێ، واته‌ تێکدانی ناسێنه‌ی ئێتنیکیی کورد.
مه‌به‌ستی به‌ ئانقه‌ست له‌ نێوبردن ده‌کرێ به‌و زمانه‌ی بزاندرێ که‌ له‌ بڕیارنامه‌ی نهێنی شووڕای وه‌زیران دا به‌کار هاتووه‌ له‌ مه‌ڕ له‌شکرکێشی ته‌نبێ کردنی ده‌رسیم. ئه‌و بڕیاره‌ له‌ 4ی مانگی مه‌ی 1937 ده‌رچووه.‌ 20 ئه‌و بڕیاره‌ پێشبینی ده‌کا چاره‌سه‌رییه‌ک بێ بۆ کۆتایی هێنان به‌ سه‌رهه‌ڵدانه به‌رده‌وامه‌کان له‌ ده‌رسیم. بڕیاره‌که‌ ده‌ڵێ: " ئه‌و جار خه‌ڵک له‌ ناوچه‌ سه‌رهه‌ڵداوه‌کان ده‌گیرێن و دوور ده‌خرێنه‌وه‌." به‌ڵام هه‌ر له‌و بڕیارنامه‌یه‌ دا فه‌رمان ده‌دا به‌ ئه‌ڕته‌ش " هه‌ر له‌جێدا ئه‌وانه‌ی چه‌کیان به‌کارهێناوه‌ یان هێشتا به‌کاری ده‌هێنن بۆ هه‌میشه‌ به‌ چۆک دابهێنن و به‌ سه‌ریانه‌وه‌ مه‌چن، گونده‌کانیان بڕووخێنن و بنه‌ماڵه‌کانیان ڕاگوێزن". به ‌له‌به‌رچاو گرتنی ئه‌وه‌ی که‌ ده‌زاندرا له‌ ده‌رسیم هه‌موو پیاوان چه‌ک هه‌ڵده‌گرن،نێوه‌رۆکی ئه‌و فه‌رمانه‌ به‌ کورتی یانی هه‌موو پیاوه‌کان له‌ ناوچه‌که‌دا بکووژن.
له‌ سه‌رچاوه‌ ڕه‌سمییه‌کان ڕا ده‌ستبه‌جێ به‌ ئاشکرایی ده‌رناکه‌وێ که‌ به‌ربه‌ره‌کانی ده‌رسیم ڕاسته‌وڕاست به‌ دژی کورده‌کان وه‌ک کورد بووبێ.ناڕاسته‌وخۆ و به‌سه‌رداگیراوی باسی کورده‌کان ده‌کرێ، چونکه‌ تا ئه‌و ده‌می ئیدی کورده‌کان وه‌ک نه‌بوو داندرابوون. ڕاپۆرته‌ نیزامییه‌کان به‌ گشت خه‌ڵکی ده‌رسیم بێ هه‌ڵاواردن ده‌ڵێن جه‌رده‌ (هایدوت). به‌ڵام وه‌زیری کاروباری نێوخۆ، شوکرو کایا، به‌ پێویستی زانیبوو که‌ زانیاری بدا به‌ مه‌جلیسی نه‌ته‌وه‌یی و له‌وێ وه‌ک "تورکانی ڕه‌سه‌ن" باسی خه‌ڵکی ده‌رسیم بکا و به‌و شێوه‌یه‌ به‌ ئاشکرایی پێ له‌ ڕه‌هه‌ندی ئێتنیکی له‌ باسکردن نه‌شیاوی مه‌سه‌له‌ی ده‌رسیم بنێ.21 هه‌ڵبه‌ت کێشه‌که‌ له‌وه‌دا بوو که‌ زۆربه‌ی خه‌ڵکی ده‌رسیم هێشتا به‌ تورک بوونی خۆیان نه‌زانیبوو. زۆر له‌ خه‌ڵک یه‌ک ووشه‌ی تورکێشیان نه‌ده‌زانی و، کاربه‌ده‌ستان ده‌بوو به‌ ڕێگای دیلمانجه‌وه‌ قسه‌یان له‌گه‌ڵ بکه‌ن؛ 22 فڕۆکه‌کان " به‌ زمانی ناوچه‌ " ئاگه‌هییان بڵاو ده‌کردوه‌.23
ده‌رسیمی و شڤان ، که‌ هه‌ر دووکیان خه‌ڵکی ده‌رسیم بوون، له‌ نووسینه‌کانیان دا حه‌وڵێکی زۆر ده‌ده‌ن بیسه‌لمێنن سه‌رهه‌ڵدانی ده‌رسیم ده‌ ڕاستیدا سه‌رهه‌ڵدانێکی ناسیۆنالستی کوردی بووه و، هۆی ئه‌و دڕنده‌ییه‌ش که‌ له‌و به‌ڕبه‌ره‌کانییه‌ دا ده‌کار کرا له‌ به‌ر ئه‌وه‌ بووه‌. به‌ڵام وا وێده‌چێ ئه‌وان زۆر زیاتر له‌وه‌ی که‌ بووه‌ هه‌ست و سۆزی خۆیان وه‌ک بۆچوونی سه‌رهه‌ڵداوه‌کان نیشان ده‌ده‌ن، که‌ به‌ پێی به‌رژه‌وه‌ندی و وه‌فاداری زۆر به‌رته‌نگتر ده‌جووڵانه‌وه‌ هه‌تا ئه‌وه‌ی ئیدێئالی به‌رزی نه‌ته‌وه‌ییان ده‌ مێشکی دابێ. وا وێده‌چێ ئه‌و سه‌رهه‌ڵدانه‌ به‌ ده‌ره‌جه‌ی یه‌که‌م ووڵام و کاردانه‌وه‌یه‌ک بوو بێ له‌ ئاست ده‌ستێوه‌ردانی حکوومه‌ت له‌ کاروباری عه‌شیره‌ته‌کان دا و خۆڕاگری له‌ ئاست ئه‌وه‌ی دا که‌ حکوومه‌ت به‌ " ئه‌رکی ‌ موته‌مه‌دین کردن"ی خۆی داده‌نا.

ڕێژیم ئه‌و ئه‌رکه‌ی خۆی – که‌ زۆر به‌ر له‌ سه‌رهه‌ڵدانه‌که‌ ده‌ستی پێکردبوو – به‌ خه‌باتێکی یه‌کلاکه‌ره‌وه‌ ده‌زانی به‌ دژی دواکه‌وتوویی و زۆرداری له‌ خه‌ڵک به‌ دست ئاغا فێئۆداله‌کان، سه‌رۆک عه‌شیره‌ته‌کان و ، ڕێبه‌رانی کۆنه‌په‌رستی دینی. چاوه‌دێرێکی نیزیک له‌ کۆڕوکۆمه‌ڵی حکوومه‌ت،ماوه‌یه‌کی کورت له‌ دوای کۆتایی هێنان به‌ سه‌رهه‌ڵدانی ده‌رسیم، به‌ زه‌وق وجۆشه‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌ کاردانه‌وه‌ی موته‌مه‌دین کردنی ئه‌و به‌ربه‌ره‌کانییه‌ ده‌نووسێ:

" سه‌رۆک عه‌شیره‌ته‌کان، ڕێبه‌ره‌ نگریسه‌ دینییه‌کان و هاوکاره‌کانیان گیراون و دوورخراونه‌ته‌وه‌ بۆ ڕۆژئاوا، عه‌مه‌لییاته‌ سه‌رکه‌وتووه‌کانی ئه‌ڕته‌ش بۆ هه‌میشه‌ ئه‌گه‌ری سه‌رهه‌ڵدانه‌وه‌ی جووڵانه‌ویه‌کی جه‌رده‌ و ڕێگرانی له‌ تونجه‌لی له‌ داهاتوو دا له‌ ریشه‌ ده‌رهێنا.ئیدی له‌ ئێستاوه‌ ده‌رسیم شوێنێکی ڕزگارکراو و هێمنه‌. هیچ جێیه‌ک له‌ ناوچه‌ی ده‌رسیم نه‌ماوه‌ که‌ ئه‌رته‌ش پێی تێ نه‌نابێ و له‌ وێ ئه‌فسه‌ران و فه‌رمانده‌ران ژێری و توانایی خۆیان به‌کار نه‌هێنابێ. ئه‌رته‌ش به‌ ئه‌نجامدانی ئه‌و ئه‌رکه‌ مه‌زنه‌ جارێکی دیکه‌ش پێزانی و سپاسی هه‌تاهه‌تایی نه‌ته‌وه‌ی تورکی کرده‌ ئی خۆی.24
له‌گه‌ڵ ئه‌وقسانه‌ش، به‌ کرده‌وه‌،چه‌قی حه‌ولی حکوومه‌ت ، له‌وانه‌ عه‌مه‌لییاته‌کانی له‌ ده‌رسیم، وه‌نه‌بێ هێنده‌ش به‌ دژی "فئۆدالیزم" و پاشکه‌وتوویی بووبێ به‌ڵکوو زیاتر به‌ دژی ناسێنه‌ی ئێتنیکی کورد بوو. به‌ربه‌ره‌کانی بێ به‌زییانه‌ی ده‌رسیم لووتکه‌ی زنجیره‌یه‌ک له‌و هه‌نگاوانه‌ بوون که‌ بۆ به‌ زۆرملێ تواندنه‌وه‌ی کورده‌کان هەڵهێندرانەوە ، هه‌ر وه‌ک ئێستا له‌ خواره‌وه‌ نیشانی ده‌ده‌م .

سیاسه‌ته‌کانی تورکییەی کۆماری سه‌باره‌ت به‌ کورد

تورکییه‌ی کۆماری ، که‌ له‌ ساڵی 1923 ڕاگه‌یێندرا، هه‌بوونی خۆی قه‌رزداری شه‌ڕی سه‌ربه‌خۆیی خوازییه‌،که‌ ئاتاتورک و هاوکاره‌کانی به‌ دژی ئه‌و نه‌ته‌وانه‌ کردیان که‌ داوای به‌شیان ده‌کرد له‌ خاک و که‌وشه‌نی پێشووی عوسمانی به‌ دوای شه‌ڕی هه‌وه‌ڵێی جیهانی دا و بریتی بوون له‌ یۆنانییه‌کان، هه‌رمه‌نییه‌کان، فه‌ڕانسه‌ییه‌کان و ئیتالیاییه‌کان. "میساقێکی میللی" چوارچێوه‌ی ئه‌و خاک و که‌وشه‌نه‌ی دیاری کرد که‌ بزووتنه‌وه‌ی سه‌ربه‌خۆیی خوازی شه‌رێ بۆ ده‌کرد وه‌ک خاكی پێشووی عوسمانی که‌ موسووڵمانه‌ نا عه‌ڕه‌به‌کان تێیاندا ده‌ژیان – به‌ ووته‌یه‌کی دی، تورکه‌کان و کورده‌کان، چونکه‌ ئه‌وانه‌ بریتی بوون له‌ گرووپی سه‌ره‌کی موسوڵمانی ناعه‌ڕه‌ب له‌ ئیمپراتۆرییه‌که‌ دا. کورده‌کان له‌و خه‌باته‌ دا شان به‌ شانی تورکه‌کان به‌شدار بوون، له‌ ڕاستیدا ڕێبه‌رانی بزووتنه‌وه‌که‌ زۆر جار باسی برایه‌تی تورک- کورد یان ده‌کرد و ، ده‌یانگوت ده‌وڵەتی تازه‌ له‌ تورکان و کوردان پێک هاتووه‌. له‌ مانگی ژانڤییه‌ی ساڵی 1923، مسته‌فا که‌ماڵ هێشتا باسی ئه‌وه‌ی ده‌کرد که‌ ده‌کرێ ئۆتۆنۆمییه‌کی ناوچه‌یی هه‌بێ بۆ ئه‌و مه‌ڵبه‌ندانه‌ی کورده‌کانی تێدا ده‌ژیان،25 به‌ڵام سیاسه‌ته‌کانی وی زۆر به‌خێرایی گۆڕان.هه‌ر ئه‌و ڕاستییه‌ی که‌کۆماری تازه‌ نێو نرا " تورکییه‌" ( ئەو ووشەیە لە زمانه‌ ئوڕووپاییه‌کان قه‌رز کرا) نیشانه‌ی ئه‌وه‌ بوو که‌ هێندێک له‌ هاو ووڵاتییان له‌ وانی دیکه‌ یه‌کسانتر ده‌بن.26
نوخبه‌کانی کۆماری نوێ، به‌ ووردی ده‌یانه‌ویست ئه‌و سه‌رکه‌وتنه‌ی به‌ زه‌حمه‌ت وه‌ده‌ستیان هێنابوو بپارێزن،لەمه‌ر هه‌ڕه‌شه‌ بۆ سه‌ر یه‌کپارچه‌یی خاک و پیلانی ئیمپریالیستی بۆ چاندنی تۆوی دووبه‌ره‌کی دڕدۆنگ بوون. له‌و ڕوانگه‌یه‌وه‌ کورده‌کان به‌ مه‌ترسییه‌کی جیدی داده‌ندران. بزووتنه‌وه‌یه‌کی سه‌ربه‌خۆیی خوازی کوردی هه‌بوو، ئه‌گه‌رچی لاواز بوو و، له‌ سه‌ره‌تاوه‌ بریتانیاییه‌کان هێندێکیان ده‌ست به‌ پشتی دا هێنا بوو. له‌ ماوه‌ی شه‌ڕی سه‌ربه‌خۆیی خوازی دا، بانگه‌وازی یه‌کێتیی موسوڵمانان، ده‌ نێو کورده‌کان دا زۆر زیاتر له‌ بانگه‌شه‌ی ناسیۆنالیستی کوردی ده‌نگی ده‌داوه‌ و کاریگه‌رتر بوو، به‌ڵام کاتێک تورکییه‌ به‌ره‌و سکولاریزم چوو، ئیدی بناخه‌ی ئه‌و یه‌کێتییه‌ له‌ق بوو و نه‌ما. که‌ماڵیسته‌کان حه‌ولیان دا جێگای ئیسلام وه‌کوو هۆکارێکی یه‌کێتی به‌ ناسیۆنالیزمێکی شێوازی تورکییه‌ پڕ بکه‌نه‌وه‌. به‌ کردنی ئه‌وه‌، ئه‌وان بوونه‌ هۆی وورووژانی ناسیۆنالیزمی کوردی هه‌ر ئه‌وه‌ی که‌ لێی ده‌ترسان.
هێندێک له‌و سیاسه‌تانه‌ بووه‌ هۆی ساز بوونی ناڕه‌زایه‌تی گه‌وره‌ ده‌ نێو کۆڕوکۆمه‌ڵی به‌ربڵاوتر دا و نه‌ک ته‌نێ هه‌ر ده‌ نێو ناسیونالیسته‌ کورده‌ به‌رعۆده‌کان دا. له‌ شه‌ڕی جیهانی دا، ژماره‌یه‌کی زۆر و زه‌وه‌ندی کورد ڕایان کرد بۆ ڕۆژئاوای تورکییه‌ ئه‌و ده‌مه‌ی له‌شکره‌کانی ڕووسییه‌ ئانادۆڵی ڕۆژهه‌ڵاتیان داگیر کرد. هه‌ر له‌ به‌راییه‌کانی ساڵی 1919 دا حکوومه‌ت بڕیاری دا کورده‌کان به‌ ئه‌ستانه‌کانی ڕۆژئاوا دا بڵاو بکاته‌وه‌، له‌ ده‌سته‌ی ئاوا دا که‌ هه‌ر کامه‌یان له‌ سێ سه‌د که‌س زیاتر نه‌بن و، له‌ هیچ شوێنێک ئه‌وان نه‌ده‌بوو ژماره‌یان له‌ 5 له‌ سه‌دی دانیشتووانی تێپه‌ڕێنێ، هێندێک له‌ کورده‌کانی که‌ پێیان خۆش بوو بگه‌ڕێنه‌وه‌ کوردستان پێشیان پێ گیرا.27 له‌ تورکییه‌ی تازه‌ دا، گشت په‌روه‌رده‌ی مۆدێڕن ئیدی ده‌بوو به‌ زمانی تورکی بێ؛ له‌وه‌ش زیاتر، مه‌درسه‌ نه‌ریتییه‌ ئیسلامییه‌کان له‌ ساڵی 1924 داخران. ئه‌و دوو گۆڕانه‌ ڕیشه‌ییانه‌ به‌ شێوه‌یه‌کی کاریگه‌رانه‌ کورده‌کانی له‌ ده‌ستراگه‌یشتن به‌ خوێندن و په‌روه‌رده‌ بێ به‌ش کرد. هه‌نگاوه‌کانی دیکه‌ به‌ره‌و سکولاریزم ( هه‌ڵوه‌شاندنی خه‌لافه‌ت، داخستنی بنکه‌ی شێخولئیسلام و مه‌حکه‌مه‌ دینییه‌کان؛ گشتیان له‌ ساڵی 1924 دا) بووه‌ هۆی تووڕه‌یی و بێزارییه‌کی زۆر له‌ نێو کۆڕ و کۆمه‌ڵی موسوڵمان دا. ڕووناکبیرانی ناسیۆنالیستی کورد و ئه‌فسه‌رانی ناڕازی ئه‌ڕته‌ش له‌ گه‌ڵ رێبه‌رانی دینی ناڕازی یه‌کیان گرت و ئه‌وه‌ یه‌که‌م سه‌رهه‌ڵدانی گه‌وره‌ی کوردی لێ ساز بوو له‌ ساڵی 1925 دا به‌ سه‌رۆکایه‌تی شێخ سه‌عید.28

ئه‌و سه‌رهه‌ڵدانه‌ به‌ هێزێکی گه‌وره‌ی نیزامی تێک شکا و کپ کرا، ڕێبه‌رانی گیران و له‌ سێداره‌ دران و ، تۆڵه‌ی زۆر سه‌خت له‌و ناوچانه‌ کراوه‌ که‌ به‌شدارییان له‌و ڕاپه‌ڕینه‌ دا کرد بوو. به‌پێی سه‌رچاوه‌یه‌کی ناسیۆنالیستی کورد، عه‌مه‌لییاته‌ نیزامییه‌کان بوونه‌ هۆی تاڵان کردنی زیاتر له‌ دوو سه‌د گوند و ڕووخاندنی زیاتر له‌ هه‌شت هه‌زار ماڵ و کووژرانی پازده‌ هه‌زار که‌س.29 سه‌رهه‌ڵدانی شێخ سه‌عید هه‌ڕه‌شه‌یه‌کی جیدی نیزامی نه‌بوو له‌ سه‌ر تورکییه‌، به‌ڵام نوخته‌ وه‌رچه‌رخانێکه‌ له‌ مێژووی کۆمار دا. ئه‌و سه‌رهه‌ڵدانه‌ ڕه‌وتی پێکهاتنی حکوومه‌تێکی سه‌ره‌ڕۆیانه‌ی خێراتر کرد و سیاسه‌تی ئه‌وتۆی هه‌ڵخسته‌وه‌ که‌ به‌ ئانقه‌سته‌ ئامانجی له‌ نێوبردن و ڕیشه‌کێش کردنی ئێتنیسیته‌ی کورد بوو. هه‌ر ده‌ستبه‌جێ له‌ دوای ده‌ستپێکردنی سه‌رهه‌ڵدانه‌که‌، فه‌تحی ئۆکیار که‌ به‌ڕێژە سه‌رۆکوه‌زیرێکی لیبێراڵ بوو له‌ سه‌ر کار لا درا و عیسمه‌ت ئینوێنووی زاڵم جێی گرته‌وه‌. ئینوێنوو له‌ دیاریکردنی هه‌ڵوێستی خۆی له‌ ئاست کورده‌کان دا به‌ ئاشکرایی ڕایگه‌یاند، " ئێمه‌ به‌ ئاشکرایی ناسیۆنالیستین. ناسیۆنالیسم ته‌نیا دۆزێکه‌ ئێمه‌ به‌ده‌وری یه‌ک دا ده‌هێڵێته‌وه‌. جگه‌ له‌ زۆربه‌ی تورک، هیچ کام له‌ تۆوه‌کانی [ ئێتنیکه‌کان] دیکه‌ نابێ چ شوێنێکیان هه‌بێ. ئێمه‌، به‌ هه‌ر نرخێک ده‌بێ بڵاببێ، گشت ئه‌وانه‌ی له‌ ووڵاتی ئێمه‌ دا ده‌ژین ده‌که‌ین به‌ تورک و، ئه‌وانه‌ش له‌ نێو ده‌به‌ین که‌ به‌ خۆ ده‌په‌ڕموون له‌ ئاست تورک و ووڵاتی تورکان سه‌ر هه‌ڵێنن."30
به‌ دوای ئه‌وه‌ دا چه‌ندین سه‌رهه‌ڵدانی ناوچه‌یی دیکه‌ش کران، ئه‌وی هه‌ره‌ گه‌وره‌یان له‌ نێوان ساڵانی 30-1928 له‌ ناوچه‌ی ده‌وروبه‌ری چیای ئاگری کرا. ئه‌وه‌ له‌ نێو سه‌رهه‌ڵدانه‌کان دا نێوه‌رۆکی له‌ هه‌موان ناسیۆنالیستی تر بوو و له‌ لایه‌ن پارتییه‌کی سیاسیی کوردی که‌ له‌ تاراوگه‌ بوو ڕێک خرا و هاوسه‌نگی تێدا پێک هات. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، له‌ گشت ئه‌و سه‌رهه‌ڵدانانه‌ دا عه‌شیره‌ته‌کان ده‌ورێکی سه‌ره‌کییان گێڕا و، له‌ ژێر سه‌رۆکایه‌تی ئاغاکانیان (سه‌رۆک عه‌شیره‌ته‌کان) دا ده‌جووڵانه‌وه‌ و ئه‌و سه‌رهه‌ڵدانانه‌ جار جاریش له‌ لایه‌ن شێخه‌کان، ڕێبه‌رانی دینییه‌وه‌ ڕێک ده‌خران که‌ ده‌سته‌ڵاتێکی به‌رفره‌وانیان هه‌بوو.
(ئه‌وه‌ش پاساوێک بوو ،بۆ جه‌خت کردنه‌وه‌ی وێژمانی گشتیی تورکی، له‌ مه‌ڕ پێویستی هه‌ڵوه‌شاندنی "فێئۆدالیزم"،
"عه‌شیره‌تێتی" و کۆنه‌په‌رستیی دینی.) حکوومه‌ت، به‌ تێگه‌یشتن له‌وه‌، ووڵامی ئه‌و ڕاستییه‌ی به‌ ئێعدامی هێندێک له‌ شێخه‌خان و ئاغاکان داوه‌ و ئه‌وانیدیشی له‌ عه‌شیره‌ته‌کانیان جوێ کرده‌وه‌ و دووری خستنه‌وه‌ بۆ به‌شه‌کانی دیکه‌ی ووڵات. هێندێک له‌ عه‌شیره‌ته‌کان ( به‌تایبه‌تی ئه‌وانه‌ی له‌ سه‌رهه‌ڵدانی ئاگری دا به‌شدارییان کرد بوو) به‌ پانه‌وه‌ دوور خرانه‌وه‌ و به‌ ڕۆژئاوای تورکییه‌ دا بڵاو کرانه‌وه‌.
یه‌که‌م دوورخستنه‌وه‌کان به‌ ئاشکرایی تۆله‌سه‌ندنه‌وه‌ بوون به‌ دژی عه‌شیره‌ته‌ سه‌رهه‌ڵداوه‌کان.له‌ ساڵه‌کانی دواتر دا دوورخستنه‌وه‌کان بوون به‌ به‌شێک له‌ حه‌ولێکی پلان بۆ داڕێژراو به‌ مه‌به‌ستی تواندنه‌وه‌ی کورده‌کان، به‌رنامه‌ی به‌ تورک کردن که‌ له‌ لایه‌ن ئینوێنوو ڕاگه‌یێندرا زۆر به‌ توندیی ده‌ستپێکرا. زمانی کوردی، جلوبه‌رگی کوردی،فۆلکلۆری کوردی، ته‌نانه‌ت ووشه‌ی " کورد" یش قه‌ده‌غه‌ کران. زانایان ده‌ستیان کرد به‌ "پێ سه‌لماندن"ی ئه‌وه‌ی که‌ " عه‌شیره‌ته‌کانی ڕۆژهه‌ڵات" له‌ بنه‌چه‌که‌ی خالیسی تورکن و، زمانه‌که‌یان تورکی یه‌، ئه‌گه‌رچی هێندێک شێواوه‌ له‌ به‌ر دراوسێ بوونیان له‌ گەڵ ئێران. به‌و شێوه‌یه‌ نێوی " تورکی شاخاوی"یان به‌ سه‌ر دا بڕین. پێویست به‌ گوتن ناکا هیچ جێیه‌ک نه‌بوو بۆ بۆچوون و ده‌نگی دژ له‌ ژیانی ئاکادێمی و گشتی دا. له‌و سه‌روبه‌ندی دا به‌ پشتیوانی و پاڵپشتی حکوومه‌ت تێۆرییه‌کی مێژوویی دیکه‌ش پێش خرا که‌ ده‌یگوت شارستانییه‌ته‌ مه‌زنه‌کان – چین، هیندووستان، موسڵمان ته‌نانه‌ت میسری که‌ونارا و ئێتروسکان یش - ڕیشه‌یان تورکی یه‌. بۆیه‌ به‌ تورک کردن، ته‌نانه‌ت به‌ زۆره‌ملێش وه‌ک پڕۆسه‌یه‌کی فێرە شارستانییه‌ت کردن ده‌ناساندرا. به‌ڵام قه‌تیان ئه‌و پرسیاره‌ له‌ خۆیان نه‌کرد که‌ بۆ ووڵامه‌که‌ی تێدا ده‌مان باشه‌ چ پێویست ده‌کا خه‌ڵک بکرێنه‌ تورک له‌ کاتێکدا که‌ دەگوترێ ئه‌وان هه‌میشه‌ تورک بوون.
جێگۆڕکێ کردنی به‌ربڵاو به‌ دانیشتووان یه‌ک له‌و هه‌نگاوانه‌ بوو که‌ ده‌سته‌ڵاتداران هیوادار بوون یه‌کپارچه‌یی خاکی ووڵات به‌هێز بکا و پڕۆسه‌ی توانده‌وه‌ خێراتر کا. کورده‌کان ده‌بوو بە پانەوە دوور بخرێنه‌وه‌ بۆ ڕۆژئاوای تورکییه‌ و لێک داببڕێن و بڵاو بکرێنه‌وه‌ و تورکه‌کان لە زێد و واری ئەوان دامه‌زرێن. به‌ڵگه‌نامه‌یه‌کی هه‌ره‌ گرینگ له‌مه‌ر سیاسه‌تی حکوومه‌ت، قانوونی دامه‌زراندنه‌وه‌ و ماڵ دانانی ساڵی 1934، ته‌واو به‌ ئاشکرایی نیشان ده‌دا ‌ به‌ تورک کردن ئامانجی هه‌ره‌ سه‌ره‌کی ئه‌و دامه‌زراندنه‌وه‌یه‌ بووه‌. ئه‌و قانوونه‌ سێ جۆره‌ ناوچه‌ی لێ دامه‌زران (ه‌وه‌) ی دیاری کرد:
--- یه‌کیان ئه‌و جۆره‌ ناوچانه‌ی " که‌ چۆل کردنیان له‌ ڕووی له‌شساخی، ئابووری،کولتووری، سیاسی و ئه‌منییه‌تییه‌وه‌ له‌باره‌ و به‌ قازانجه‌ و تێیاندا دامه‌زران و ماڵ دانان قه‌ده‌غه‌یه‌."
--- دووه‌م ئه‌و جۆره‌ ناوچانه‌ی " که‌ بۆ ڕاگویێستن و دامه‌زراندنی ئه‌و جۆره‌ دانیشتووانه‌ له‌به‌رچاو گیراوه‌ که‌ تواندنه‌وه‌یان ده‌ کولتووری تورکی دا له‌باره‌ و به‌ قازانجه‌،"
--- و سێیه‌م " ئه‌و شوێنانه‌ی که‌ زیادکردنی دانیشتووانیان به‌ کولتووری تورکی یه‌وه‌ له‌بار و به‌ قازانجه‌."31
به‌ گوتنێکی دی، هێندێک ناوچه‌ی کوردی ( که‌ دوایه‌ دیاری ده‌کران) ده‌بوو به‌ ته‌واوی چۆڵ بکرێن و خه‌ڵکیان تێدا نه‌مێنێ. له‌ کاتێکدا له‌ ناوچه‌ کوردییه‌کانی دیکه‌ ده‌بوو تۆو و ژماره‌ی کورده‌کان به‌ تێوه‌هاتن و ماڵدانانی تورکه‌کان که‌م بکرێته‌وه‌.( و ڕه‌نگه‌ به دوورخستنه‌وه‌ی کوردیی خۆجێیی). دوورخراوه‌کان ده‌بوو له‌ ناوچه‌ تورکی یه‌کان دامه‌زرێندرێن، له‌ جێی ئاوا که‌ بکرێ بتوێندرێنه‌وه‌.
مه‌به‌ستی تێکشکاندنی کۆمه‌ڵی کوردی به‌ ڕێگای تواندنه‌وه‌ی خێراتری له‌ چه‌ندین بڕگه‌ی قانوونه‌که‌ دا به‌ به‌ڵگه‌وه‌ ده‌سه‌لمێ. بۆ نموونه‌، ماده‌ی 11، پێش به‌ حه‌ولی خه‌ڵکی ناتورک ده‌گرێ بۆ پاراستنی کولتووری خۆیان به‌ ڕێگای پاڵوێکدان له‌ گوندی ئاوا دا که‌ له‌ ڕووی ئێتنیکییه‌وه‌ یه‌کده‌ستن یان له‌ یه‌کێتییه‌ کرێکارییه‌کاندا. " ئه‌وانه‌ی که‌ زمانی دایکییان تورکی نییه‌ رێگایان پێ نادری وه‌ک گرووپ دێیه‌کی تازه‌ یان ناوچه‌یه‌کی تازه‌ ئاوه‌دان که‌نه‌وه‌، یان کۆمه‌ڵه‌ی کرێکاری و پیشه‌یی دامه‌زرێنن و ، ئه‌و جۆره‌ که‌سانه‌ ڕێگایان پێ نادرێ له‌ گوندێک، ناوچه‌یه‌ک، ده‌زگایه‌ک یان کارگه‌یه‌کدا جێگه‌ بۆ که‌سانی سه‌ر به‌ ڕه‌گه‌زی خۆیان بگرنه‌وه‌." 32 به‌ئاشکرایی ئه‌وه‌ زۆر له‌ جیاوازیی له‌گه‌ڵ کردنێکی قانوونی زیاتره‌ و ؛ قانوونی دامه‌زراندنه‌وه‌ و ماڵ دانان چوارچێوه‌یه‌کی قانوونی بۆ جێنۆساید داده‌نێ.

له‌ سه‌ر بنه‌مای ئه‌و قانوونه‌یه‌ که‌ ده‌بێ دامرکاندنه‌وه‌ و کپ کردنی ده‌نگی ده‌رسیم له‌ به‌ر چاو بگیرێ. ده‌رسیم یه‌کێک له‌ یه‌که‌م هه‌رێمه‌کان بوو که‌ ده‌بوو ئه‌و قانوونه‌ی تێدا وه‌گه‌ڕ بکه‌وێ. ساڵێک له‌ دوای قانوونی دامه‌زراندنه‌وه‌،له‌ دێسامبری 1935
مه‌جلیسی گه‌وره‌ی نه‌ته‌وه‌یی قانوونێکی تایبه‌تی له‌ سه‌ر ده‌رسیم په‌سند کرد. ناوچه‌که‌ کرا به‌ ئه‌ستانێکی جیاواز و خرا‌ به‌ر ده‌ست فه‌رماندارێکی نیزامی، که‌ ده‌سته‌لاتی نائاسایی درایه‌ بۆ گرتن و دوورخستنه‌وه‌ی تاک وته‌را و خێزانان. وه‌زیری کاروباری نێوخۆی ئه‌و ده‌می ترکییه‌، شوکرو کایا، پێویستی هه‌بوونی ئه‌و قانوونه‌ی شی کرده‌وه‌ به‌ ئاماژه‌ کردن به‌ دواکه‌وتوویی و سه‌روه‌به‌رنه‌هێنانی عه‌شیره‌ته‌کانی. ناوچه‌که‌ له‌ هه‌لومه‌رجێکی بێ قانوونی دا ده‌ژیا، ئه‌وه‌ش له‌ به‌ر نه‌زانی، و هه‌ژاری. عه‌شیره‌ته‌کان به‌ پێی قانوونه‌ عه‌شیره‌تییه‌ دواکه‌وتووانه‌کانی خۆیان، هه‌موو جۆره‌ کارو بارێکی قانوونی، مه‌ده‌نی و تاوانکارییان یه‌کلا ده‌کرده‌وه‌، بێ ئه‌وەی هیچ گوێ بده‌نه‌ ده‌وڵه‌ت. وه‌زیره‌که‌ ئه‌و هه‌لومه‌رجه‌ی به‌ نه‌خۆشییه‌ک دانا و ، لێی زیاد کرد که‌ یازده‌ به‌ربه‌رەکانی و هێرشی نیزامی پێشوو ، له‌ کاتی ده‌سته‌ڵاتی ڕێژێمی کۆن دا ، نه‌یتوانیوه‌ چاره‌سه‌رییه‌ک بۆ ئه‌و نه‌خۆشیه‌ بدۆزێته‌وه‌. ئه‌و گوتی تیمار کردنێکی ڕیشه‌یی پێویسته‌ و، ئه‌و قانوونه‌ به‌شێکه‌ له‌ به‌رنامه‌یه‌کی چاکسازی ( ئه‌و جه‌ختی کرده‌وه‌ به‌ " مێتۆدی شارستانیانه‌") که‌ کارێکی ئاوا ده‌کا ئه‌و خه‌ڵکه‌ش خێر و به‌ره‌که‌تی کۆماریان به‌ر بکه‌وێ.33
کینایه‌ی وه‌زیر له‌ مه‌ڕ نه‌خۆشی و تیمار کردنی وا وێده‌چێ له‌ ڕاپۆرتێک له‌ مه‌ڕ ده‌رسیم وه‌رگیرابێ که‌ ده‌ ساڵ پێشتر بۆ هه‌مان وه‌زاڕه‌تخانه‌ ئاماده‌ کرا بوو. ئه‌و به‌ڵگه‌نامه‌یه‌ له‌ مێژووی ڕه‌سمی ئه‌و به‌ربه‌ره‌کانییه‌ نیزامییه‌ دا دیسان هاته‌وه‌ گۆڕێ، وه‌کوو ڕێنوێنییه‌ک بۆ سیاسه‌تی نیزامی. نووسه‌ره‌که‌ی، حه‌مدی به‌گ، ده‌رسیمی نێو نا به‌ " کوانێک که‌ ده‌بوو حکوومه‌تی کۆماری... عه‌مه‌لییاتی بکا بۆ ئه‌وه‌ی پێش به‌ ئێش و ژانی خراپتر بگیرێ." ئه‌و زۆر له‌ شوکرو که‌یا ڕه‌پوڕووتر بوو سه‌باره‌ت به‌ ناسازی ده‌رسیم : واته‌ بووژانه‌وه‌ی ووشیاری له‌ زێده‌ی ئێتنیکی کورد.34

تیمارکردنه‌که‌ به‌ کێشانی ڕێگاوبان و دروستکردنی پرد و ڕێباز و پاسگای پۆلیس و پێگه‌ی حکوومه‌ت له‌ هه‌موو گوندێکی گه‌وره‌ ده‌ستی پێکرد.ئه‌و نائارامییه‌ی که‌ له‌ ئاکامی ئه‌و داسه‌پاندنه‌ی کۆنتڕۆڵی حکوومه‌ت دا سازبوو هۆیه‌کی ڕاسته‌وخۆ بوو بۆ به‌ربه‌ره‌کانی و ده‌نگ کپ کردنی ساڵانی 38 – 1937، که‌ له‌ هه‌مان کات دا ڕێگه‌ی خۆش کرد بۆ ئه‌نجامدانی یه‌که‌م دوورخستنه‌وه‌ی به‌ربڵاو به‌ پێی قانوونی ساڵی 1934. 35 دوای ئه‌وه‌ی که‌ سه‌رهه‌ڵدانی ده‌رسیم سه‌رکوت کرا، ئه‌و هه‌رێمانه‌ی دیکه‌ی کوردستان که‌ له‌ سه‌ره‌وه‌ ڕا "موته‌مه‌دین کرابوون" زۆر چاک ده‌یانزانی مانای خۆڕاگری چییه‌.

ده‌زگای که‌ماڵیستی حه‌ولێکی زه‌به‌لاح بوو بۆ دروستکردنی دنیایه‌کی نوێ. مسته‌فا که‌ماڵ و هاوکاره‌کانی ده‌وڵه‌تێکی نوێی به‌هێزیان له‌ سه‌ر وێرانه‌کانی ئیمپراتۆری عوسمانی، پیاوه‌ نه‌خۆشه‌که‌ی ئوڕووپا دروست کرد بوو. به‌ ڕێگای قه‌ده‌غه‌ کردنی ڕێنووسی عه‌ڕه‌بی ئه‌وان هه‌موو بیره‌وه‌رییه‌کی ڕابردوویان له‌ نێو برد و ده‌ستیان کراوه‌ بوو به‌و شێوه‌یه‌ی که‌ خۆیان پێیان خۆش بوو سه‌ر له‌ نوێ مێژوو بنووسنه‌وه‌ . که‌ماڵیسته‌کان ده‌ستیان کرد به‌ ساز کردنی ده‌وڵه‌تێکی مۆدێڕن، پێشکه‌وتوو و یه‌کپارچه‌ له‌ شوێنێک که‌ پێشتر بریتی بوو له‌ پینه‌پینه‌ی ناوچه‌ی کۆمه‌ڵگه‌گه‌لی ئێتنیکی. هه‌رچییه‌ک به‌وه‌ داندرابا که‌ یه‌کێتیی نه‌ته‌وه‌یی له‌ق ده‌کا، چ جیاوازی ئێتنیکی با یان جیاوازی چینایه‌تی، ده‌ستبه‌جێ نکووڵی لێ ده‌کرا و بێ به‌زه‌ییانه‌ سه‌رکوت ده‌کرا. له‌ چاو که‌ماڵیسته‌کاندا، ئه‌وه‌ پڕۆسه‌یه‌کی ڕزگاری بوو، پێداگرییه‌ک له‌ سه‌ر قه‌در وپله‌ی ئینسانی و یه‌کسانی .
مسته‌فا که‌ماڵ ڕایگه‌یاند، " خه‌ڵکی ئانکارا، دیاربه‌کر،ترابزۆن و مه‌قدوونییه‌ هه‌موویان منداڵی یه‌ک ڕه‌گه‌زن، ئه‌و جه‌واهێرانه‌ی که‌ له‌ یه‌ک به‌رد داتاشراون." به‌ڵام ژیانی ڕاسته‌قینه‌ زۆر که‌متر له‌وه‌ یه‌کسانانه‌ بوو. ته‌نانه‌ت ئه‌مڕۆش، که‌سێک پێناسه‌که‌ی نیشان بدا که‌ له‌ تونجه‌لی له‌ دایک بووه‌ له‌ لایه‌ن کاربه‌ده‌ستانه‌وه‌ به‌ دڕدۆنگی و بێزارییه‌وه‌ هه‌ڵسوکه‌وتی له‌ گه‌ڵ ده‌کرێ و ناتوانێ به‌ هاسانی کار په‌یدا کا ، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر به‌ ته‌واویش بووبێته‌ تورک.36 قسه‌یه‌کی دیکه‌ی به‌ نێوبانگی مسته‌فا که‌ماڵ ، که‌ له‌سه‌ر دیواری خانووبه‌ره‌ ڕه‌سمییه‌کان و په‌یکه‌ره‌کانی له‌ هه‌موو ووڵات دا هه‌ڵکه‌ندراوه‌،بڕێک به‌ توێکڵه‌" چه‌ند خۆشبه‌خته‌ ئه‌وه‌ی به‌خۆی ده‌ڵێ تورک!" --- واته‌ ئه‌وانه‌ی وا به‌خۆیان ناڵێن وا نین. وه‌زیری داد مه‌حموود ئه‌سه‌د زۆر که‌متر به‌ پێچ و په‌نا بوو و ڕه‌پوو ڕوو له‌ ساڵی 1930 ڕایگه‌یاند،" تورکه‌کان ته‌نیا ئاغاکانی ئه‌م ووڵاته‌ن، ته‌نیا خاوه‌نی ئه‌م ووڵاته‌ن، ئه‌وانه‌ی که‌ له‌ بنه‌چه‌که‌ی پاکی تورک نه‌بن له‌م ووڵاته‌ دا ته‌نیا یه‌ک مافیان هه‌یه‌، ئه‌ویش مافی خزمه‌تکار بوون، مافی کۆیله‌ بوونه‌. با دۆست و دوژمن و ته‌نانه‌ت با چیاکانیش ئه‌و ڕاستییه‌ بزانن!" 37

دوودڵی، یان ناکۆکی نێوخۆیی، که‌ به‌شێکی جیانه‌کراوه‌یه‌ له‌ هه‌ڵوێستی که‌ماڵیستی سه‌باره‌ت به‌ کورده‌کان بۆ ماوه‌ی نیو سه‌ده‌ درێژه‌ی کێشا. چه‌مکی که‌ماڵیستی تورک بوون له‌ سه‌ر بنه‌مای ناساندنی بیۆلۆژی ڕه‌گه‌ز نییه. هه‌موو که‌س له‌ تورکییه‌ ( ڕه‌نگه‌ جیا له‌ که‌مایه‌تییه‌ مه‌سیحییه‌کان نه‌بێ) تورکه‌ و، زۆر کورد هه‌ن که‌ پله‌وپایه‌ی به‌رزی سیاسییان وه‌ده‌ست هێناوه‌ به‌ وه‌خۆ کردنی ناسێنه‌ی تورک، هه‌م پرێزیدێنت تورگوت ئوێزاڵ و هه‌م ڕێبه‌ری ئۆپۆزیسیۆن ئه‌رداڵ ئینوێنوو (نیوه‌)ی ڕه‌چه‌ڵه‌کیان کوردییه‌، به‌ڵام هه‌ستێکی باڵاده‌ستی ڕه‌گه‌زیی تورکیش هه‌یه‌ که‌ جار و بار به‌ دیار ده‌که‌وێ. ئه‌گه‌رچی ئه‌و بۆچوونانه‌ دوولایه‌نه‌ ناکۆکن،به‌ڵام له‌ سه‌رکوتکردنی ئێتنیسیته‌ی کوردی دا هێزیان وه‌به‌ر یه‌کتری ناوه‌.

دێمۆکرات کردنی تورکییه‌، که‌ له‌ دوای شه‌ڕی دوویه‌می جیهانی ده‌ستی پێکرد،بووژانه‌وه‌ی ووشیاری ئێتنیکی کوردی، په‌یدا بوون و جۆششی ڕادیکالیزمی چه‌پ ئاژۆیی و ڕاست ئاژۆیی له‌ گه‌ڵ خۆی هێنا. کوده‌تا نیزامییه‌کانی ساڵانی 1960،1971 و، 1980 حه‌ولیان دا بۆ گێڕانه‌وه‌ی و دامه‌زراندنه‌وه‌ی خالێسێتی که‌ماڵیستی و. ئه‌وه‌ ئاکامی حه‌ولی تازه‌ بوو بۆ تواندنه‌وه‌ی زۆر ملێی کورده‌کان. تونجه‌لی، ده‌رسیمی کۆن به‌شێکی زۆر له‌و زۆردارییه‌ی به‌ر که‌تووه‌. ئیدی چی دی " حه‌شارگه‌ی نه‌زانی و عه‌شیره‌تگه‌ریی دواکه‌وتوو" نییه‌،له‌ ماوه‌ی چه‌ندین ده‌ ساڵی ڕابردوودا به‌ نێوه‌ندی کۆمۆنیسم و پاشماوه‌ی کوردایه‌تی که‌ ڕیشه‌ی داکوتاوه‌، داندراوه‌.
چه‌ند ساڵ له‌مه‌وبه‌ر، پلانی تازه‌ داندرا بۆ ئه‌وه‌ی به‌شێکی گه‌وره‌ی تونجه‌لی چۆڵ بکرێ و دانیشتووانی له‌ ڕۆژئاوا دابمه‌زرێندرێن،به‌ ڕواڵه‌ت به‌ مه‌به‌ستی پاراستنی جه‌نگه‌ڵ و دارستان.38 زۆربه‌ی خه‌ڵکی ده‌رسیم ئێستا له‌ تاراوگه‌ ده‌ژین، یان له‌ ڕۆژئاوای تورکییه‌ یان له‌ هه‌نده‌ران. شتێکی ئه‌تۆ له‌ کولتووری جیاواز و تایبه‌تی ده‌رسیم نه‌ماوه‌ته‌وه‌.

په‌راوێزه‌کان

Ismail Beşikçi, Tunceli Kanunu (1935) ve Dersim Jenosidi [The 1935 law concerning Tunceli and the١.
genocide of Dersim] (Istanbul: Belge yayınları,1990).

٢ لە دوو دەقی ستاندارد دا تەنانەت بە تاقە ووشەیەکیش باسی ئەو ڕووداوانە نەکراوە. بڕوانە:
, Bernard Lewis, The Emergence
of Modern Turkey (London: Oxford University Press, 1968), and Stanford J. Shaw and Ezel Kural
Shaw, History of the Ottoman Empire and of Modern Turkey, vol. 2, The Rise of Modern Turkey 1808-
1975 (Cambridge: Cambridge University Press, 1977).
ئەو نووسەرە تورکانەی وا ئاماژەیان بە دەرسیم کردووە بەلایانەوە پەسندە کە کوشتارەکان داپۆشن.بۆیە،‌ ژەنەڕاڵی خانەنشین موحسین باتور لە بیرەوەریەکانی دا دەڵێ ئەو وەک سیتوانێکی گەنج لە ساڵی ١٩٣٨ لە بەربەرەکانی دەرسیم دا بەشداری کردووە بەڵام دەست لەوە دەگێڕێتەوە قسە بدرکێنێ و دەنووسێ " داوای لێبوردن دەکەم ، ئەمن ئەو لاپەڕەیە لە ژیانم نانووسم" بڕوانە:
" (Muhsin Batur, Anılar ve
görüşler: üç dönemin perde arkası [Memoirs and views: behind the scene in three periods] (Istanbul:
Milliyet, 1985), quoted in Musa Anter, Anılarım [My memoirs] (Istanbul: Doz, 1990), 44.

٣ ڕاپۆرتی کۆنسوول لە ترابزۆنەوە، بڕوانە:
Report from the Consul in Trabzon, 27 September 1938 (Public Record Office, London, FO 371
files, document E5961/69/44).

٤ ئەو هەژمارە لە ساڵی 1935 لە لایەن وەزیری نێوخۆ شوکرو کایا را باس کراوە ( بەشیکچی، لە "تونجەلی کانونو" دا گێڕاویەتەوە) لە کاتی ئاماژە کردن بە ئەستانی تونجەلی. ناوچەی مێژوویی دەرسیم لە ڕاستیدا گەورەتر بوو لە تونجەلی و هێندێک بەشی لە ئەستانە دراوسێیەکانی سیڤاس، ئەرزینجان و ئەلازغ (ئەلعەزیز)یشی وەبەر دەگرت. ڕەنگە ئەوە شی بکاتەوە کە بۆچی نووسەرێکی هاوچەرخی دیکە ژمارەی دانیشتوانی دەرسیم بە هەژمارێکی زۆر زیاتر دادەنێ،واتە 150000 که‌س ، به‌ ڕواڵه‌ت مه‌به‌ستی له‌ ده‌رسیمی گه‌وره‌تره‌. بڕوانه‌:
(Naşit Uluğ, Tunceli medeniyete açılıyor (Istanbul: Cumhuriyet Matbaası, 1939, 144).
تونجه‌لی ده‌رگای به‌ڕووی شارستانییه‌ت دا ده‌کرێته‌وه‌]]
به‌ربه‌ره‌کانی و هێرشه‌ نیزامییه‌کان به‌شێوه‌ی سه‌ره‌کی هه‌ر له‌ ئه‌ستانی تونجه‌لی دا کران. بۆیه‌ ئه‌من هه‌ژماره‌که‌ی پێشووم به‌لاوه‌ په‌سنده‌.

٥ سەرنجڕاکێشە ( ڕەنگە هێندێکیش گرینگی سیاسی هەبێ)، زۆر لە کوردەکانی دەرسیم بەشێک لە بنەچەکەیان دەچێتەوە سەر هەرمەنییەکان ---- دەرسیم دانیشتوویەکی زۆری هەرمەنی هەبوو. تەنانەت زۆر بەر لە کوشتاری هەرمەنییەکان، زۆر لە هەرمەنییەکان دڵخوازانە توانەوە و بوون بە کوردی عەلەوی، بڕوانە:
s (L. Molyneux-Seel,
"A Journey in Dersim," The Geographical Journal 44, no. 1 [1914]: 49-68).
ڕچه‌ی ئه‌وه‌ هه‌م له‌ لەهجە ناوچەییەکانی زازاکی و هەم لە باوەڕی گشتی دا دەبیندرێ.

٦ بە پێی لێکۆڵینەوەی نیزامی ووردە ڕیشاڵی ڕووداوەکان، ئەو هەرمەنیانەی لە دەرسیم لە دایک ببوون و لە جەنگەی کوشتاری هەرمەنییەکاندا ڕزگاریان ببوو و چووبوونە سوورییە، دواتر لە گەڵ ناسیۆنالیستەکوردەکان گەڕانەوە بۆ ناوچە و بە سەرکەوتوویی توانیان عەشیرەتەکان هان بدەن بۆ سەرهەڵدان. بڕوانە:
Reşat Hallı, Türkiye Cumhuriyetinde ayaklanmalar (1924-
1938) [Rebellions in the Republic of Turkey, 1924-1938] (Ankara: T. C. Genelkurmay Başkanlığı Harp
Tarihi Dairesi, 1972), 377.
[سەرهەڵدانەکان لە کۆماری ترکییە دا، 1938-1924 ]

Mahmut Goloğlu, Tek-partili Cumhuriyet, 1931-1938 [The one-party republic, 1931-1938] (Ankara, ٧
1974), 243.

Hallı, Türkiye Cumhuriyetinde ayaklanmalar,37 ٨

Hıdır Öztürk, Tarihimizde Tunceli ve Ermeni mezalimi [The place of Tunceli in our history and the ٩
atrocities by the Armenians] (Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 1984), 31-36.

[جێگای تونجەلی لە مێژووی ئێمە دا و فاجیعەکانی هەرمەنییەکان]
M. Nuri Dersimi, Kürdistan tarihinde Dersim [Dersim in the history of Kurdistan] (Aleppo, 1952).١٠
[ دەرسیم لە مێژووی کوردستان دا ] دەرسیمی ئەو کاتە ناوچەکەی بەجێهێشت کە لیی ڕوون بوو فەرمانداری نیزامی تازەی دەرسیم ئەو بە هاندەرێکی سەرەکی سەرهەڵدانەکە دەزانێ. ئەوە بەر لەو سەروبەندەی بوو کە عەمەلییاتە نیزامییە تەواوەکان دەست پێبکەن. بۆیە دەرسیمی خۆی چاوەدێرێکی کوشتارەکان نەبوو؛ بە گشتی وا وێدەچێ ڕیوایەتەکەی وی لە ڕووی فاکتەوە دروست بێ، ئەگەرچی ئەو هەژمارانەی کە بەدەستەوەیان دەدا دەکرێ هێندێک گەورەکرابێتنەوە. ئەوەی لە کتێبەکەیدا ڕەنگە نەکرێ پشتی زۆر پێ ببەسترێ سەبارەت بە دەوری خۆیەتی وهەر وەها ئەو حەولەی کە داویە دانیشتووانی دەرسیم زیاد لەوەی کە بوون وەک ناسیۆنالیست بناسێنێ.سەرهەڵدانی دەرسیم زیاتر نیشانەی خۆڕاگریی نەریتی عەشیرەتی پێوە دیارە لەئاست دەستتێوەردانی حکوومەت دا هەتا ئەوەی کەئەوەندە مۆدێڕن بووبێ ویستبێتی دەوڵەتێکی جیاواز دامەزرێنێ.

١١ بە وەرگێڕان لە کتێبی دەرسیمی لاپەڕەکانی 86- 285 . له‌و کچانه‌ی که‌ خۆیان کوشت کچی نووسه‌ر 'فاتۆ'ش یان ده‌ نێو دا بوو.

Dersimi, Kürdistan tarihinde Dersim, 286-87١٢

١٣ بە پێی قسەی دەرسیمی، لاپەڕەی 288، ئه‌رته‌ش وای ده‌نواند ئاماده‌یه‌ داوخوازی سه‌رهه‌ڵداوان قه‌بووڵ بکا. به‌ڵام باسی ئه‌وه‌ ناکا ئه‌و داوخوازانه‌ چ بوون.

١٤ مەحکەمە و ئیعدامەکان بەوپەڕی خێراییەوە ئەنجام دران چونکە هەموو شت دەبوو جێ بەجێ بکرێ بەر لە هاتنی پرێزیدێنت ئاتاتورک، کە بەڕێوە بوو بۆ سەردانی هەریم و هاتن بۆ دەرسیم.ئەو کاربەدەستانەی بە سەر کارەکە ڕادەگەیشتن پێیان خۆش نەبوو پرێزیدێنت بەوە جاڕز بکەن کە خەڵکی ناوچە نامەی داوخوازی لێبووردنی بدەنێ. ڕووداوەکان بە هەستێکی ئاشکرای شەرمەوە، لە لایەن پیاوێکەوە گێڕدراونەتەوە کە فەرمانی ڕێکخستنی مەحکەمە و ئیعدام کردنی بەپەلەی دا، واتە وەزیری دواتری کارو باری دەرەوە ئیحسان سەبری چاغلاینگیل، ئەو قسانە لە بیرەوەرییەکانی دا هاتووە،
Anılarım (Istanbul: Yılmaz, 1990), 45-55

١٥دەرسیمی ، هەمان کتێب، لاپەڕەی 20 – 318 . ئەو بە تایبەتی باسی براکەی خۆی دەکا ، کە ئەو دەمی لە پێگەی هەوایی دیاربەکر پیشەیەکی دەفتەری هەبووە و ، لە وێوە لەگەڵ دوو دۆستی دەبردرێن و تەقیان لێ دەکەن و دەکووژرێن.

Dr. Şıvan, Kürt millet hareketleri ve Irak'ta Kürdistan ihtilalı [Kurdish national movements and the ١٦
revolution of Kurdistan in Iraq] (Stockholm, 1975; previously published clandestinely in Turkey in
1970(
[ بزووتنەوە نەتەوەییە کوردییەکان و شۆڕش لە کوردستانی عێراق] ئەو کتێبە پێشتر لە ساڵی 1970 به‌نهێنی له‌ تورکییه‌ چاپ کرا]

Şıvan, Kürt millet hareketleri, 98١٧

Hallı, Türkiye Cumhuriyetinde ayaklanmalar, 365-480١٨
ئەم سەرچاوە گرینگە بە ووردە ڕیشاڵ باسی ڕووداوەکانی ڕۆژانەی عەمەلییاتە نیزامییەکان دەکا و لە لایەن دیپارتمانی مێژووی شەرەوە ئامادە کراوە کە سەر بە ستادی ئەڕتەشی تورکە. ئەو کتێبە لە بەر دەستی خەڵک دا نییە، بە تیراژێکی زۆر کەم چاپ کرا و، لەوەش زیاتر زۆربەی نوسخەکانی لە ماوەیەکی کورتی دوای بڵاو بوونەوەی داوا کرانەوە و لە نێو بردران. ئەو دۆستانەی کە پێیان خۆشە نێویان نەدرکێ فۆتۆ کۆپی بەشی لە مەڕ دەرسیمیان لە بەر دەست من نا. هێندێک لە بڕگەسەرەکییەکانی وەکوو خۆی لە کتێبی بەشیکچی دا هاتوون.
Beşikçi, Tunceli kanunu

Hallı, Türkiye Cumhuriyetinde ayaklanmalar, 478.١٩

٢٠ لە کتێبەکەی بەشیکچی ، لاپەڕەی 67 دا بڵاو کراوه‌ته‌وه‌.

٢١ بە پێی گێڕانەوەی بەشیکچی لە کتێبەکەی سەرەوەی دا ( لاپەڕەی ١٠) وەزیرەکە کاتێک قانوونێکی تایبەتی لە مەر دەرسیم پێشکێش دەکرد، نیزیکەی دوو ساڵ بەر لە بەربەرەکانیەکان ڕایگەیاند کە خەڵکی ئەوێ " دەستەیەکن کە لە بناواندا سەر بە ڕەگەزێکی تورکن". ( ئاسلەن تورک ئونسورونە مەنسوپ ئۆڵان بیر کیتلە دیر). تێکدانی ناسێنەی ئێتنیکی کورد ناکۆکانە بە کارێکی ڕەوا داندرا بە ڕێگای نکووڵی کردن لە هەبوونی ( بڕوانە خوارەوە)

Cağlayangil, Anılarım, 47.٢٢

Hallı, Türkiye Cumhuriyetinde ayaklanmalar, 39٢٣

Uluğ, Tunceli,159 (slightly abbreviated).٢٤
( بڕێک کورت کراوەتەوە) . ناشیت هاكی ئولوغ لە مەجلیسی گەورەی نەتەوەیی دا نوێنەری ئەستانی کوتاهیا بوو و پێشتر ڕیوایەتێکی ژوورنالیستی لە سەر پێوەندییە " فێئۆدالییەکان" لە دەرسیم و پێویستی هەڵوەشاندنەوەیان بڵاو کردبووەوە.ئەو لە نووسینەکەی دا هیچ ناڵێ لە ئاست نرخی ئینسانی پڕۆسەی " موتەمەدین کردن" و تەنانەت باسی تاقە کوشتنێکیش ناکا.

٢٥ کاتێک حەوتوونامەی ئیکیبینە دۆغرو ( " بەرەو 2000 " ) لە ژمارەی 6ی مانگی نۆڤامبری ساڵی 1988 ی خۆی دا یادداشته‌کانی کۆبونه‌وه‌یه‌کی چاپه‌مه‌نی بڵاو کرده‌وه‌ که‌ تێیدا مسته‌فا که‌ماڵ باسی ئۆتۆنۆمی ده‌کا، ئه‌وه‌ هه‌را و زه‌نایه‌کی زۆری له‌ تورکییه‌ ساز کرد. گۆواره‌که‌ ده‌ستبه‌جێ به‌ تاوانی " بانگه‌شه‌ی جیاوازیخوازانه‌" قه‌ده‌غه‌ کرا، به‌ڵام دواتر برێارێکی مه‌حکه‌مه‌ قه‌ده‌غه‌که‌ی هه‌ڵوه‌شانده‌وه‌.

٢٦ له‌ سه‌رده‌می خه‌باتی هاوبه‌ش له‌ پێناو سه‌ربه‌خۆیی نه‌ته‌وه‌یی دا، ئه‌و خاکه‌ی ده‌بوو به‌رگری لێ بکرێ نێوی " تورکییه‌" نه‌بوو به‌ڵکوو پێیان ده‌گوت " ئانادۆلی و ڕومه‌لی" ( نێوی نه‌ریتی بۆ به‌شه‌ ئاسییاییه‌کان و به‌شه‌ ئوڕووپاییه‌کانی ووڵاتی ئێستا).

٢٧ ڕاپۆرتی هەواڵگریی بریتانیایی سەبارەت بە هەلومەرجی ڕۆژهەڵاتی ترکییە لە دوای شەڕ،
Foreign Office files, series
FO 371, 1919, item 44A/112202/3050 (Public Record Office, London). FO 371, 1919:
44A/112202/3050 (Public Record Office, London); A. Yamulki, Kürdistan ve Kürd ihtilalleri
(Kurdistan and the Kurdish rebellions) (Baghdad, 1946), 70-71.
عەزیز یاموڵکی [ کوردستان و سەرهەڵدانە کوردییەکان] ئەم نووسەری دوایی باسی کەیسی سەرۆک عەشیرەتێک دەکا کە پێی خۆش بوو عەشیرەتەکەی کۆ کاتەوە و لە گەڵیان بگەڕێتەوە کوردستان و، پێشیان پێ گرت و نەیانهێشت بچێتەوە. کەیسی ئاوا دواتر وەک ناڕەزایەتی و گازندەی سەرەکی ئاماژەیان پێکراوە کە بووونە هۆی یەکەم سەرهەڵدانی گەورەی کوردی. بڕاونە:
"Vom Osmanismus zum Separatismus:
religiöse und ethnische Hintergründe der Rebellion des Scheich Said," in Islam und Politik in der
Türkei, ed. Jochen Blaschke and Martin van Bruinessen (Berlin: Express Edition,1985),109-65, at 143-
44.

Van Bruinessen, "Vom Osmanismus zum Separatismus"; Robert Olson, The Emergence of Kurdish٢٨
Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1920-1925 (Austin: University of Texas Press,1989).

Bletch Chirguh, La question kurde (Le Caire, 1930), 52.٢٩

٣٠ ووتار له‌ تورک ئۆجاکلاری دا له‌ ئانکارا، له‌ 21ی ئاوریلی 1925. گوینای ئاسڵان، له‌ کتێبه‌که‌ی " قه‌سابانی یۆنیفۆرم پۆش" دا گێڕاویه‌ته‌وه‌.
Güney Aslan, Üniformalı
kasaplar (Butchers in uniform) (Istanbul: Pencere Yayınları, 1990), 14, after the popular history
magazine Yakın Tarihimiz.

٣١ تەرخان کردنی ناوچەی تایبەتی بۆ ئەو جۆرە نیشتەجێ بوونە ( کە لە بەر ڕوونتر بوون ئەمن جێگۆڕکێم بە ڕیزیان کردووە ) دەبوو بە پێی ڕوحی قانوون لە لایەن وەزارەتی نێو خۆ وە ئەنجام بدرێ. قانوونەکە خۆی،چوارچێوە سیاسییەکەی و ئاکامەکانی بە دوور و درێژی لە لایەن ئیسماعیل بەشیکچی یەوە باسیان لێوە کراوە،
Kürtlerin "mecburi iskan"ı (The "forced resettlement" of the Kurds) (Ankara: Komal,1977); the quoted
passages from article 2 are at 133. There is a French summary of the law in Rambout, Les Kurdes, 32-
33. The partial translation in Ute Baran, "Deportations: Tunceli Kanunlari," in Documentation of the
International Conference on Human Rights in Kurdistan (Bremen, 1989), 110-16, is unfortunately
marred by serious errors. No serious study of the implementation of the law seems to have been made; a
geographer who visited Kurdistan in the late 1930s, however, observed numerous recent Turkish
settlements in the area (J. Frödin, "Neuere kulturgeografische Wandlungen in der östlichen Türkei,"
Zeitschrift der Gesellschaft für Erdkunde 79, no.1-2 [ 1944]:1-20).
لەو دەمییەوە، زۆرێک لە ماڵدانەران کە هەستیان پێکردووە وەنەبێ زۆر بەخێر هێندراو بن، دیسان باریان کردووەتەوە بۆ ڕۆژئاوای ترکیە.

Beşikçi, Kürtlerin "mecburi iskan"ı, 142.٣٢

٣٣ ووتاری کەیا لە بەردەم مەجلیسی گەورەی نەتەوەیی لە 25ی دیسامبری 1935 ( لە لایەن بەشیکچی یەوە له‌کتێبەکەی دا، تونجەلی کانونو، 10، به‌ پێی یادداشته‌کانی پارڵمانی، گێڕدراوه‌ته‌وه‌).

٣٤ ڕاپۆرت سەبارەت بە هەلومەرج لە دەرسیم نووسینی پشکنێری خزمەتی مەدەنی ،حەمدی بەگ لە 2ی فێڤرییه‌ی 1926 ئاماده‌ کراوه‌ و له‌ کتێبی هاللی " تورکییه‌ جومهوورییه‌تینده‌ ئایاکلانمالار"، لاپه‌ره‌ی 76 – 375 دا چاپ کراوه‌ته‌وه‌. ئه‌و لێکۆڵینه‌وه‌یه‌ باسی سیاسه‌تێکی درێژخایه‌نی ستادی گشتی ئه‌ڕته‌ش ده‌کا له‌ سه‌ر بنه‌مای ئه‌و فکرانه‌ی له‌ ڕاپۆرته‌که‌دا هاتوون که‌ ده‌ڵێ به‌ربه‌ره‌کانی و هێرشی نیزامی ته‌نێ هه‌ر له‌ ووڵامی ڕووداوێکی چاوه‌ڕوانکراوی ساڵی 1937 دا نه‌بوون. له‌ ساڵی 1926، کاتێک حه‌مدی به‌گ ڕاپۆرته‌که‌ی خۆی ئاماده‌ ده‌کرد، هێشتا ده‌رفه‌تی ئه‌وه‌ هه‌بوو ئاماژه‌ به‌ کورد و هه‌ست و سۆزی سیاسی کورد بکرێ؛ له‌ ساڵانی 1930 کاندا، ده‌کرا ته‌نێ به‌ بێژه‌ی ناڕاسته‌وخۆی وه‌ک "عه‌شیره‌تی" ،" نا موتەمەدین" ئاماژەیان پێ بکرێ. ( واتە ئەوانەی شارستانییەتی مۆدێڕنی تورک یان " بنچەکەی تورک" یان نییە.

٣٥ تەنیا هەژمارێکی کە من سەبارەت بە دوورخستنەوه‌کانی ساڵانی 1930یه‌کان دیتبێتم له‌ لایه‌ن ژه‌نه‌ڕاڵی خانه‌ نشین ئه‌سه‌نگین ڕا دراوه‌، به‌ پێی ئه‌وه‌، 3470 که‌س که‌ سه‌ر به‌ زۆر عه‌شیره‌تی جیاواز بوون دوور خرانه‌وه‌ بۆ ڕۆژئاوای ترکییه‌. بڕوانه‌:
Kenan Esengin, Kürtçülük sorunu (The problem of Kurdish nationalism) (Istanbul: Su Yayınları, 1976), 145
( کێشه‌ی ناسیۆنالیزمی کورد)، ژماره‌ی ڕاسته‌قینه‌ ده‌کرێ زۆر له‌وه‌ زیاتر بێ.

Cf. Peter Bumke, "Kızılbaş-Kurden in Dersim (Tunceli, Türkei): Marginalität und Häresie," ٣٦
Anthropos 74 (1979): 530-48

Daily Milliyet, 19 September 193
٣٧.لە مانگی ژانڤییەی 1987 ، دانیشتووانی 233 گوند له‌ تونجه‌لی ( له‌ کۆی 434 گوند) له‌لایه‌ن ئیداره‌ی لێڕه‌وار و دارستانی ناوچه‌ییه‌وه‌ ئاگادار کران که‌ ده‌بێ گونده‌کانیان چۆڵ که‌ن و له‌ ڕۆژئاوای ترکییه‌ یان له‌ باشووری ڕۆژئاوا داده‌مه‌زرێندرێن. بڕوانه‌ ڕاپۆرتێک له‌ حه‌ونامه‌ی ئیکیبینه‌ دۆغرووی ئه‌سته‌نبووڵ، 21 – 15 ی فێڤرییه‌ی 1978. پڕۆتێست و ناڕه‌زایه‌تی ده‌ربڕینی به‌ربڵاو که‌ هاوکات بوو له‌ گه‌ڵ ده‌رکه‌وتنی ئه‌و ڕاپۆرته‌ به‌ڕواڵه‌ت پێ چۆل کردنی گونده‌کانی وه‌دوایه‌ خستووه

تێبینی وەرگێڕ: ئەم بابەتە سەرەوە پوختەی نووسینێکی پڕۆفێسۆر مارتین ڤان بڕاونێسن ه‌ بە ناوی
Genocide in Kurdistan? The suppression of the Dersim rebellion in Turkey (1937-38) and chemical war against the Iraqi Kurds 1988
"جێنوساید لە کوردستان؟ سەرکوتکردنی سەرهەڵدانی دەرسیم لە تورکییە (٣٨- ١٩٣٧) و شەڕی شێمیایی بە دژی کوردەکانی عێڕاق (١٩٨٨)". ئەم باسە لە ساڵی ١٩٩٤ لەم کتێبەی خوارەوە دا بڵاو کراوەتەوە
George J:Andreopoulos (editor), Conceptual and historical dimensions of genocide. University of Pennsylvania,1994,pp.141-170
کاتی خۆی من ئەو بابەتەم وەرگێڕا و لە گۆواری "ڕابوون" لە سوێد بڵاو کراوە. ئەم دەقەی ئێستا بە تەواوی جارێکی دیکە وەرگێڕدراوە و دەکرێ هێندێک بێژە و زاراوەی لێرەدا دەکار کراون لە دەقی پێشوو جیاواز بن